Kazablanka - Kudüs Hattı

New York Times''da bundan iki sene önce İsrail''e yakın bir gazeteci olan Thomas L. Friedman imzalı bir haber çıkmıştı. Haberde üst düzey bir İsrailli yetkilinin ağzından aşağıdaki sözlere yer veriliyordu:

"Zaman aleyhimize işliyor. Barış sürecini işleten Arap liderler yaşlanıyor. Yaşlandıkça da risk almaktan ve cesur karar vermekten çekinir oluyorlar. Fas''taki duruma bir bakınız. Rejimin başı İslamcılar''la dertte. Zaten coplarla kafalarını ezdikleri bu insanları, bir de İsrail''le olan ilişkilerini geliştirerek daha fazla tahrik etmek istemiyorlar."

İsrailli yetkilinin bahsini ettiği rejim, geçen hafta vefat eden Kral Hasan''ın Fas Krallığı. Hani mahkemelerinde şeriat ahkamının uygulandığı, İslam coğrafyasının en Batı diyarı olan el-Mağrib. Hz. Peygamber''in neslinden geldiğini iddia eden 38 yıllık kralının, kendisini halife ve Maliki mezhebinin imamı ilan ettiği ülke.

Müteveffa kralın, komşu Cezayir''deki İslami hareketin kendi ülkesini de sarmaması için elinden geleni ardına koymadığı doğrudur. Kendisine yakıştırdığı bütün sıfatları, siyasi malzeme olarak kullanmaktan çekinmemiş, muhaliflerini öncelikle dine karşı çıkmakla suçlayarak tekfir etmişti. Bugün Başbakanlık koltuğuna oturan Abdurrahman Yusufi bile, bundan iki sene öncesine kadar hakkında çıkarılan ölüm fermanı yüzünden Fas''a giremiyordu.

Kral''ın demir yumruk politikalarından "İslamcılar", solcular ve demokratlar kadar normal halk da nasiplenmişti. Zaten petrol gibi ciddi bir iktisadı ürünü olmayan ülkede fakirlik diz boyu. Fransa''nın ülkeyi terkedişinden bu yana 43 sene geçmiş olmasına rağmen ülkedeki okuma yazma oranı genelde % 43,7, kadınlarda ise sadece %31. Köylerin yarısından çoğuna elektrik ve su ulaşmıyor. 29 milyonluk nüfusun üçte biri fakirlik sınırının altında yaşıyor. Her sene yüzlerce kişi, Cebelitarık Boğazı''ndan geçip Avrupa''ya iltica etmek için hayatını riske atıyor. Diğerleri de afyon yutarak dertlerini unutmaya çalışıyor. Fas, dünyanın en çok haşhaş ihraç eden ülkesi. Ne yazık ki aynı Fas, Birleşmiş Milletler''in kalkınmakta olan ülkeler sıralamasında 126. sırada, 9 senelik ambargonun sıfırı tükettiği Irak''ın bile altında.

Diğer yandan, ülke servetinin beşte birinin kraliyete ait olduğu çarpıcı gerçeği var ortada. Ülke ihracatında önemli bir yer tutan fosfat madenleri de kralın. Fosfat, aynı zamanda ülkenin bir başka trajedisinin de baş kahramanı. Kum deryası olarak bilinse de zengin fosfat yataklarıyla Kral Hasan''ın gözlerini kamaştıran Batı Sahra''nın büyük bir kısmı, 1975''ten bu yana Fas''ın askeri denetimi altında. Çöl insanının 25 yıllık direnişi, 150 binin üzerinde Şeravi mültecinin bugün Cezayir''de tamamen dış yardımlarla hayatlarını idame ettirmelerine sebep olmuş. Gariptir ki, bu sefil kamplar, Afrika''nın belki de en aydın insanlarını yetiştiriyor. Çocukların hemen hepsi üniversiteye devam ediyor. Şeravi direnişi Polisario, topu topu sekiz bin kişilik bir kuvvet. Buna rağmen bölgedeki 120 binlik Fas kuvvetleriyle başa çıkarak, son zamanlarda BM''lerin girişimleri sonucunda Fas hükümetiyle masaya oturma başarısını sağlamıştı.

İçteki tüm bu baskıları, becerikli siyasi manevralarla bertaraf eden Kral Hasan, dış ilişkilerinde de oldukça diplomattı. Kendisini Batı''nın en sadık müttefiklerinden biri olarak göstermeyi başardı. Ortadoğu, Afrika ve İslam dünyası siyasetinde de etkin bir girişimciydi. Camp David''le sonuçlanan Mısır-İsrail barış sürecinin mimarlarından biri olarak tanınır.

Yaser Arafat, Hasan''ın vefatı dolayısıyla Filistin''de üç günlük yas ilan ederek, ardından şu sözleri sarf etti: "O, başkenti Kudüs olan bir Filistin devleti kurmak isteyen Filistinliler''in hep arkasında oldu."

Gariptir, aynı Kral İsrailliler''i de tavlamış gözüküyor. Zira İsrail eski Başbakanı Şimon Perez, onu "Kadim bir dostumu yitirdim" sözleriyle uğurladı. İsrail Dışişleri Bakanı David Levy, onun hakkında "Tüm Yahudiler''in dostuydu" diyebilmiştir.

Ortadoğu''da hem Filistinlilerden, hem de İsrailliler''den benzer methiyelere şayan olmuş ikinci şahsiyet olan Ürdün Kralı Hüseyin''i de yitireli çok olmadı. Hasan''ın ölümü, Ortadoğu''daki dengelerin değişimini hızlandıracağa benziyor.

İsrailli üst düzey yetkili haklı. Zaman bazılarının aleyhine işliyor gerçekten de.