Küresel piyasalar geçen yılın Mayıs ayından beri çeşitli gerekçelerle dalgalanıyor. En son iki hafta önce ABD ipotekli konut finansmanı (mortgage) kaynaklı başlayan dalgalanma, geçtiğimiz hafta Avrupa Merkez Bankası''nın piyasaya doğrudan müdahalesini gerektirecek ölçüde rahatsız edici oldu. Sadece Türkiye''de değil, tüm dünydada gazetelerin dünkü nüshaları, bu rahatsızlığı ve endişeleri dillendiren yorumları taşıdılar manşetlerine.Piyasaların kayıplarını hesaplamaya çalıştığı şu sıralarda küçük
Küresel piyasalar geçen yılın Mayıs ayından beri çeşitli gerekçelerle dalgalanıyor. En son iki hafta önce ABD ipotekli konut finansmanı (mortgage) kaynaklı başlayan dalgalanma, geçtiğimiz hafta Avrupa Merkez Bankası''nın piyasaya doğrudan müdahalesini gerektirecek ölçüde rahatsız edici oldu. Sadece Türkiye''de değil, tüm dünydada gazetelerin dünkü nüshaları, bu rahatsızlığı ve endişeleri dillendiren yorumları taşıdılar manşetlerine.
Piyasaların kayıplarını hesaplamaya çalıştığı şu sıralarda küçük yatırımcı da bu işin nasıl başladığını ve nereye varacağını anlamaya çalışıyor. Bize gelen soruların önemli bir kısmı bu yönde. Herkes sürecin ABD''deki düşük kaliteli ipotek konut finansmanlarındaki bataklardan kaynaklandığını biliyor. Ama çoğu kişi, ABD''deki çulsuzun küresel piyasaları nasıl böyle altüst ettiğini anlamakta zorluk çekiyor.
Mortgage olarak bilinen ipotekli konut sisteminin temeli, verilen konut kredilerinin menkulleştirilmesi, yani taksit alacaklarının yeniden satışı üzerine kurulu. Bir banka, müşterisine verdiği konut kredilerinden doğan alacakları üzerindeki haklarını, menkulleştirme işlevini yapan üçüncü bir kuruma devreder. Bu kurum, benzer şekilde topladığı tüm alacak haklarını yapılandırıp piyasaya bir tahvil yapısı arz eder. Normal şartlar altında bunlar oldukça risksiz yatırım araçlarıdır. Zira konut kredilerinin teminatı olan konut, genellikle borcun üzerinde bir değere sahiptir ve bu tür krediler de genellikle geri ödeme kabiliyeti olan kişilere verilir. Dahası, özellikle ABD''de hem sistemi, hem de bireysel bazda kredi vereni koruyan sigorta mekanizmaları mevcuttur.
Ancak özellikle son yıllarda ABD ve İngiltere''de düşük kaliteli ipotekli finansmanın hızla arttığı görülüyordu. Böylece ödeme kabiliyeti belirsiz kişiler, ev fiyatlarının arttığı, faiz oranlarının da düşük olduğu bir ortamda, bir anda bankaların yağlı müşterileri oldular. Bunlara uygulanan oranlar, normal kredilerden daha cazipti ve alacağın takibe düşmesi durumunda teminat olarak değeri artan bir ev söz konusuydu.
Daha da önemlisi, bu tür düşük kalite ipotekli alacaklar daha güçlü varlık portföyleri içine yerleştirilerek yeniden satıldı. Teminatlandırılmış İpotek Yükümlülüğü (CMO - Collateralized Mortgage Obligation) olarak bilinen finansal yapılar, bu düşük kaliteli varlıkları dilimleyerek daha kaliteli varlık portföyleri içine sokuyor ve neticede oluşan bu portföylerden farklı risk iştahı olan yatırımcılara uygun tahvil çıkarabiliyor. Bu tahvillerin alıcıları arasında doğrudan konut finansmanı piyasasında faaliyet göstermeyen emeklilik fonları, hedge fonları ve bankalar bulunuyor.
Son zamanlarda ABD''de faizlerin artması, buna karşılık ev fiyatlarının gerilemesi ile birlikte düşük kalite kredilerdeki hızla artmaya başlamıştı. Bu durum, sadece bu kredileri finanse edenleri değil, portföylerinde dolaylı yoldan bu tür kredileri tutanları da vurdu. Sıkıntı, bu portföyleri tutanların, CMO''ların karmaşık yapıları sebebiyle ne kadar riske maruz kaldıklarını ve ne kadar zarar edebileceklerini bilememelerinden dolayı katlanıyor. Geçen hafta BNP''nin Avrupa''daki üç fonunun faaliyetlerini durdurma kararı büyük ölçüde bundan kaynaklanıyor.
Hangi bankanın ne ölçüde bu tarz bir riske maruz kaldığı bilinmediği için, Avrupa''daki bankalar birbirlerine olan kredilerini, BNP haberinin ardından, bir gecede durdurdular. Avrupa Merkez Bankası''nın müdahalesini gerekli kılan da, interbankta yaşanan bu likidite kriziydi zaten.
Şu anda yaşananlar bu aşırı tepkinin bir yansıması. Riskler ve zararların yeniden değerlemesi yapıldıkça bir miktar daha dökülecek çıkacaktır. Dalganın etkisiyle ve kredi hacminin daralmasıyla, aslında yaşanan süreç açısından olayın dışında kalan gelişmekte olan piyasalar da bir miktar etkilenebilecektir. Ancak bir-iki ay içerisinde gelişmelerin durulacağını tahmin edebiliriz.
