Teşvik üzerine

Baştan söyleyeyim: Salt piyasacı ideologların teşvik karşıtı söylemine destek çıkmaz bu yazıdan. Ama teşvik uygulamalarının da hemen hemen her zaman yanlışlıklarla dolu olduğunu ve çoğu zaman arzulanan neticeyi üretmediğini düşünenlerdenim.

Açıkçası, teşvik olayına daha baştan teorik olarak karşı çıkanlardan değilim. Değilim, çünkü teşvik karşıtı söylemin gizli varsayımı olan serbest piyasa etkinliğinin gerçeği yansıtmadığına inanıyorum. Temel tez şudur: Serbest piyasada fiyat hareketleri, toplumun iktisadi dinamiklerini tüm kesimlere doğru bir şekilde aktaran temel sinyallerdir. Yatırım, üretim, tüketim, hasılı tüm kaynak tahsisi kararlarını fiyat hareketleri etkiler. Bunun neticesinde oluşan kaynak dağılımı da “Pareto-optimal” dediğimiz şekilde gerçekleşir. “Pareto-optimal” bir kaynak dağılımında, kimsenin sağladığı menfaati, bir başkasının menfaatini kısmadan arttıramazsınız.

Gerçek hayatta fiyat hareketleri, ekonomi çapındaki temel iktisadi dinamikleri yansıtmaktan hayli uzaktır. Enflasyon, tekelci rekabet şartları, ölü yatırımlar, bilginin taraflar arasında dengeli dağılmaması ve dışsallıklar gibi sebepler, fiyatların kaynak tahsisi açısından doğru bir sinyal görevi icra etmesini engeller. Faizlerin artıyor olmasının ya da belli bazı sektörlerde fiyatların artıyor olmasının, her zaman ne anlama geldiğini çözümlemeyebiliriz.

Dahası, fiyatlar gerçek anlamda bir sinyal görevi görseler dahi, bu durum yatırım ve üretim, kimi zaman da tüketim kararlarının hemen bu sinyallere uygun bir şekilde uygulanabileceği anlamına gelmez. Arzın talebe yetişemediği için fiyatların arttığı bir sektöre öyle herkes elini kolunu sallaya sallaya yatırım yapamayabilir. Keza kârlılığın düştüğü bir sektörden çıkış tahmin edildiği kadar kolay olmayabilir.

Neticede piyasalar nasıl ki düzgün bir düzenleme ve denetim mekanizmasına ihtiyaç duyarsa, benzer şekilde kimi zaman yönlendirmeye ve sektöre giriş ve çıkışlarda yaşanabilecek sürtünmenin azaltılmasını, kısa vadenin aşırı fiyatlandığı bir ortamda uzun vadenin de dikkate alınmasını sağlayacak mekanizmalara ihtiyaç duyarlar.

Sıkıntı şu ki; piyasanın öngöremediğini ekonomi yönetimi nasıl öngörebilecek? Fiyatların ve sektörde faaliyet gösterenlerin algılayamadığı dinamikleri, hükümet nasıl doğru okuyacak?

Nitekim öngöremiyor ve doğru okuyamıyor çoğu zaman. Teşvikler de çoğu zaman, yetkililerin geleceği herkesten iyi gördüğü ve iktisadi amillerin uzun vadeli menfaatlerini onlardan daha iyi bildiği için değil, politik mülahazalar veya baskı gruplarının etkisi sonucu uygulanıyor. Burada da maksat genellikle değişimi kucaklamaktan ziyade mevcudu korumak olduğu için teşvikler çoğu zaman istenmeyen sonuçlar doğuruyor.

Netice olarak, teşvik felsefesine teorik olarak karşı durmamakla birlikte, teşvik denince kılı kırk yarmak gerektiğini düşünüyorum. Her şeyden önce teşviklerin maksadının bozuk iktisadi yapıları düzeltmek olduğunu, bu sebeple de en iyi teşvik mekanizmasının piyasa etkinliği, derinliği ve sıhhatini müspet yönde geliştiren teşvik olduğuna inanıyorum. Bununla birlikte piyasaların da bir sınırı olduğunu unutmamalı, bir ülkenin iktisadi olduğu kadar toplumsal (siyasi değil) ve stratejik hedefleri olduğunu hatırlamalıyız. Bu çerçevede doğru şekilde tasarlanmış teşviklerin yeri geldiğinde kullanılması gerektiğini savunuyorum.

Son günlerde gündemde olan tekstil, tarım ve bölgesel kalkınmaya yönelik teşvik tartışmalarına daha detaylı bakacağız.