Teşviklerde etkinlik

Teşvik konusu ekonomi politikaları alanında süregelen en tartışmalı ve açıkçası, netameli konulardan birisi. Son yirmi yıldaki tüm kısıtlayıcı uluslararası sözleşmelere rağmen en liberal söyleme sahip ekonomilerde dahi hâlâ geniş bir uygulama alanı bulmaktadır teşvikler.

Uygulamanın şu ya da bu şekillerde devam ediyor olması, ne yazık ki hemen her zaman salt siyasi mülâhazaların bir sonucu olarak karşımıza çıkıyor. Bu durum, yani teşvik politikalarının büyük ölçüde siyasi gerekçelerle devam ediyor olması, uygulanan teşviklerin etkinliğini tahlil yönünde hükümetlerin isteksiz davranmasına sebep oluyor. Tabii olarak tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de, kamu kuruluşları teşvik uygulamalarının neticelerini irdeleyen rapor ve tahliller yapmaktan kaçınıyor ve kamuoyu ile ancak ham bilgileri paylaşıyor.

Bu ham bilgilerden hareketle yapılan bağımsız ve akademik etkinlik çalışmaları ise birebir neden – sonuç eşleştirmesi mümkün olmadığından bunlar, çok genel ve çoğu zaman da teşviklerin pek işe yaramadığını gösteren tahliller oluyor.

Salı günkü yazımızda da ifade ettiğimiz gibi, piyasa mekanizmasının kimi zaman, ekonomiyi uzun vadede görmek istediğiniz yönde gelişmesine ket vuran kısıtları bulunuyor. Bu kısıtları aşmak için ekonomi yönetimleri piyasalara bazen düzenleme, bazen de teşvik gibi mekanizmalarla müdahale edebiliyor. Olaya bu açıdan bakıldığında, aslında müdahalenin kendince haklı teorik bir zemini olduğu söylenebilir.

Ancak burada iki sıkıntı var. Öncelikle kamu görevlileri (siyasi endişelerini bir kenara koyalım ve tamamen ülkenin uzun vadeli iktisadi menfaatlerine odaklı olduklarını varsayalım) söz konusu uzun vadeli “daha iyi” durumu nasıl keşfedeceği ciddi bir soru olarak karşımızda durmaktadır. İkinci sorun piyasa tepkisi olarak karşımıza çıkar. Oluşturulacak tüm ekonomi politikaların piyasalarda da bir karşılığı olacaktır ve bu karşılık, genellikle politikaların etkisini bozucu niteliktedir. Bu tepkinin en bariz örneklerini, karaborsa, tayınlama veya aşırı üretim gibi süreçleri yaşadığımız tavan ve taban fiyat kontrolleri döneminde yaşadık.

Birinci sorunu, uzun vadeli hedefler ve ardından politika oluşturma süreçlerine çok daha geniş bir katılım sağlayarak kısmen hafifletebiliriz. Bugünlerde söz konusu olan teşvik konuları ile ilgili olarak uzun vadeli stratejik hedeflerin tüm kesimlerce paylaşıldığı geniş katılımlı bir platformun oluşmadığını düşünüyorum. Bahsini ettiğim şey, sadece üst düzey katılımın söz konusu olduğu ve konuların çok üstün körü bir şekilde değerlendirildiği Ekonomik ve Sosyal Konsey gibi yapılar değil elbette.

İkinci sorunu ise, teşvike konu hedefleri mümkün olduğunca spesifik ve küçük tutarak ve teşvik politikasını doğrudan piyasa oyuncularının dönüşümüne hedeflemek yerine, istenen dönüşümü sağlayacak piyasa yapısı ve etkinliğini sağlamaya yönelik şekillendirerek kısmen bertaraf edebiliriz.

Özetle en iyi teşvik, tüm diğer ekonomi politikaları gibi, katılımı sağlayan, piyasa etkinliğini arttırmayı hedefleyen ve piyasa oyuncularını nihai neticeler konusunda eğiten teşviktir.

Böyle tasarlanmış bir teşvik politikasını dahi, süreç boyunca ve neticesinde tahlil etmek ve arzulanan hedeflerin ne ölçüde başarıldığını gözlemlemek gerekir.