Bir gövde iki baş

Osmanlı’da işlerin iyi gittiği günlerde bir yerde bir yenilik, bir değişiklik görülürse bu pek de hayra yorulmazdı. Yenilik, değişiklik “bozulma, çürüme” mânasına geliyor, derhal müdahale ile durum eski şekline döndürülmek isteniyordu. Yani “Kanun-ı kadîm”e dönmek.

Gün geldi, zaruretler yeniliğe-değişime davetiye çıkardı.

Üstelik bu yenilikler Avrupa’dan alınıyordu. Yani düpedüz “Frenk usulü”. Cedidcilik böyle başladı.

Yenilik taraftarları da, yeniliğe karşı olanlar da esasen dinden uzaklaşmak istemiyor, her yapılanı dinî meşruiyet içinde tutmaya çalışıyordu. Devletin bekası esas olduğundan bazı “uzlaşmacı” uygulamalara gidildi. Uzlaşmacılık yaraya merhem olmadı. Yenilik taraftarlarının uçlara savrulan kanadı “Köhne mazi-parlak gelecek” edebiyatı ile ülkenin istikbaline biçim vermek için bir görüşten ötekine koştular. Değişime direnenler Osmanlı geleneği içinden derde derman bir formül bulup getiremedi.

Sade Osmanlı’yı, Avrupa’yı değil; dünyayı değiştiren zihniyet ve buna bağlı gelişen teknoloji-sanayi kendi kanununu dayatmıştı bir kere. Frenk usulü yenilik bizzat saraydan başlayarak yaygınlık kazanınca, padişah dahi “Gavur” lakabını almaktan kurtulamadı. Çelişki sertleşmişti.

Bu sertlik değişim taraftarlarını dinden uzaklaştırmaya, karşıtlarını dine iyice bağlanmaya götürdü. Tuhaf bir manzara vardı karşıda: Bir gövdede iki baş.

Biri alaturka (İtalyanca’dan: alla turca), öteki alafranga (ital. alla franca). İlki “Türk tarzında, Türk usulü, hal ve gidiş bakımından şarklı”, mânasını taşıyor; öteki “Frenk tarzında, Avrupa usulünde” anlamına geliyor ve birbirine karşıt iki kutbu sembolize ediyordu. Aslı dinden kaynaklanan bu ayrımda “Türk” kelimesinin tercih edilmesi, Türk’ün İslâm’la aynı mânada algılanmasından ibarettir.

Frenk usulü o günlerden itibaren cebren ve hile ile dünyayı kendi ekseni etrafında toplamış ve tabiri caiz ise “küreselleşme” o saat başlamıştır.

Dünya tek medeniyete (Batı medeniyeti) tâbi olmuş; tek bir “yaşam tarzı” bütün insanlığa dayatılmıştır.

Ancak şurası var ki; insanların dininden vaz geçmesi her yerde mümkün olmaz; dinin etrafındaki gelenek halesi kolay kolay yıkılmaz. Hele İslâm söz konusu olduğunda, bunun “terakkiye mani olduğu” iddiası kabul edilecek bir şey değildir.

Alafranga yaşayanlar “güçlü”nün yanında yer almıştı. Azınlıkta kalsalar da, hakim gücün hakim kültürünü temsil ediyorlardı. Ve memleketin geleceğine hakim oldular. Alaturka “köhne mazi” olarak kötülendi, aşağılandı, ortadan kaldırılmak istendi. Geçen zaman içinde büyük ölçüde kaldırıldı da. Ama şu gün apartman hayatına alışmış olan nüfusun yer sofrasından vaz geçtiği söylenebilirse de, alaturka tuvalet hâlâ geniş ölçüde varlığını sürdürmektedir. Bu dinî kökeni olan “taharet”le ilgili bir şeydir.

Alaturka yaşayanların formülünde “Batı’nın teknik ve sanayiini–bilgisini alalım, ama dindar kalalım” esası barınıyordu. Tekniğin sunduğu imkânlardan sonuna kadar yararlandılar. Bu yenilikçi tutumları alafranga yaşayanları şaşırtmış olsa bile, işin temelinde şu vardı: Güçlü ve canlı olarak hayatta kalmak istiyorsak biz de pastadan payımızı almalıyız. Bunun için “değişimin hududuna kadar” gidebiliriz. Aslolan imanın, inancın muhafazasıdır, dünyevi olan işlerde muhafazakârlık gerekmez (Onun da uzlaşmacı ara formülleri denendi. Msl: Özel finans kurumları). Bu pragmatist tutum Türk’e has sayılabilir. Türk pratiktir, çabuk uyum sağlar. Bu uyumun sağladığı muharrik güç, son elli yılda Türkiye’de beklenmedik bir dindarlık hamlesini birlikte getirdi. Ülke modernleştikçe dindarlık artıyordu. Alafranga kesim büyük bir aymazlık içinde yüz yıl öncesinde kalan çember sakallı tipine irticacı diye saldırırken; dindarlar papyon takan şeyhlere biat etmekte sakınca görmediler. “Takıyye” lafı bu sebeple boş bir sözdür. “Muhafazakârlık” da öyle.

Bugün Türkiye’nin umumi manzarası alafranga yaşam tarzının yaygınlaştığını belgeliyor. Ancak dış görünüş aldatıcıdır. Adam içki içer, lakin Ramazan’da bırakır. Ezan okununca camiye koşmaz belki ama ayak ayak üstünde iken bir ayağını indirir, ezana saygılıdır. Türbanlı üniversite öğrencilerinin giysileri, tarzları başı açık olanlarla aynıdır. Aynı markaları kullanırlar. Buharlı makinanın icadından bu yana dünyayı avucuna alan “küreselleşme” avucunu sıktığında dindarlar sabun gibi, balık gibi bu avuçtan kurtulur. Dindarları asimile etmek mümkün değildir. Türk düşünürleri, ilim adamları, köhne mazi ile parlak istikbali bir yana bırakıp; öncelikle hali hazır durumu analiz etmelidir.

Bu analiz sanırım bir gövdede iki yüzyıldır taşınan, birbiri ile çatışıp millet enerjisini heba eden iki başı teke indirme yolunda atılabilecek en önemli adımdır. Burada “çoğulculuk” gibi ipe-sapa gelmez şeyler zikredilmesin; o takdirde bir gövdeden beş, on baş çıkar ki; kaos olur, gövde kaybolur. Ortada Türk-İslâm-Frenk sentezi, acaibü’l-garaib bir yapı vardır. Önce bunun adı konmalı.

Türkiye’nin “ezber bozma” zamanı geldi, geçiyor. Bu işi ne acentalar yapabilir, ne şirketler. Bu kafa işidir. Bilgi, felsefe, inanç, sevgi sahibi namuslu aydınların yapacağı bir iş. Üniversiteye düşer diyeceğim dilim varmıyor.

Hangi üniversite?!