Devlet ve sanat

Yaşayan âlimlerimizin en mühim simalarından olan Mehmet Genç Hoca, Osmanlı"nın başarısında iki unsuru öne çıkarır: Bürokrasi ve askeriye.

Bu iki teşkilatın elemanları çok iyi tahsil görüyor, özel kabiliyetler sivrilerek yüksek makamlara çıkıyordu.

Günümüz Türkiyesi"nde çocukları kaç yaşında okula başlatalım diye tartışmalar yapıladursun, Osmanlı"da bu dahi bir geleneğe kavuşmuştu. Çocuk dört yaş, dört ay, dört günü tamamlayınca âmin alayı ile mektebe başlardı. 18-20 yaşında Mülkiyeyi bitirenler mesela Bitlis"e kaymakam oluyordu.

Osmanlı"nın her kesiminde bir disiplin vardı, öyle ki bu disiplinin serpintileri ellili yıllarda çocukluğunu yaşayan bizlere kadar uzanmıştır. İlber Ortaylı Hoca Mülkiye"nin 1960 yılına kadar iyi bir tahsil verdiğini söylüyor.

Size Namık Kemal"i örnek vereyim. Söylendiğine göre "İkdam"da yazarken odada bir aşağı bir yukarı dolaşır, iki kâtibe aynı anda iki makale yazdırırmış. Biri iç politika, öteki dış politikaya dair. Henüz 23 yaşında. Şimdilerde bu yaştakiler doğru dürüst bir dilekçe yazamıyor.

Enderun"da çok iyi yetişen bürokratlar yanında ileride padişah olacak şehzadeler daha bir ihtimamla yetiştirilirdi. Askerlik, devlet idaresi, dini ve dünyevi ilimler, lisan yanında her şehzade meylettiği bir sanata emek vermiş ve bu alanda adı anılır olmuştur.

Hemen bütün padişahlar şiirle meşgul olmuş, bir kısmı "Divan" tertip etmiştir. Bürokratlar, ilmiye sınıfı, askeriye hatta buna halkı da katalım şiirle içli dışlıdır. Okuma-yazması olmadığı söylenen şair "Mürekkepçi Enverî"nin divanı vardır. (O söylemiş, başkası yazmış elbette).

II. Bayezid, Sultan Cem, Fatih Sultan Mehmet, Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman hatırı sayılır şairlerdendir. Kanunî ayrıca kuyumculuk sanatında mahirdir.

II. Selim kitap arasına konulan, satır takibine yarayan "hilâl" yapımında ustadır.

III. Mehmet kaşık ustasıdır. I. Ahmet Çerkes kamçıları yapar.

II. Osman saraçtır. Eğer ve at koşumları yapar. III. Ahmet hattattır.

III. Selim usta bir musikişinas ve bestekârdır. Ayrıca kaval tüfeği yaparmış.

II. Mehmet hem hanende hem sedefkârdır.

Sultan Abdülaziz neyzen, musikişinas, bestekâr ve pehlivandır.

Abdülmecid Han hattattır. Mecidiye ve Dolmabahçe camilerini süsleyen celî hatlar onundur.

II. Abdülhamit usta bir marangozdur.

Son halife Abdülmecid Efendi batı tarzı resim yapmakta şöhret sahibidir.

Bunlar benim aklımda kalanlar. Ulemadan olanları, Sadrazamları ve en küçük memurları saymıyorum.

Sarayda Enderun birinci sınıf bürokrat yetiştirirken halk arasında bilhassa tekkeler sanat faaliyetlerinin merkezi gibidir. Bu müesseseden ne musikişinaslar ne hattatlar çıkmıştır, saymakla bitmez. Karadeniz"in, Tire"nin, Eğin ve Safranbolu"nun, Berat"ın, Mardin"in, Muğla"nın, Kemah"ın, Amasya, Kütahya gibi şehzade şehirlerinin, küçük kasabaların bakmaya doyamadığımız muhteşem konaklarını halktan yetişme kalfalar yapmıştır.

Sözü şuraya getirmek istiyorum. Osmanlı ricalinin sanatla bu kadar içli dışlı olmasına mukabil Cumhuriyet ricalinden niçin kimse çıkmamış.

İsmet İnönü, Recep Paker, Celal Bayar, Adnan Menderes, Cemal Gürsel, Memduh Tağmaç, bir Bülent Ecevit"in şairliği var, Necmettin Erbakan, Süleyman Demirel, Turgut Özal, Kenan Evren, Tansu Çiller, Devlet Bahçeli, Alparslan Türkeş, Turan Feyzioğlu, Ahmet Necdet Sezer, Abdullah Gül, Recep Tayyib Erdoğan (ona sporcu diyelim) bu listeye girmeyen başbakanlar, bakanlar, hatta milletvekilleri arasında sanatla temayüz eden kim var?

Aklıma Necip Mirkelamoğlu"nun "Gül Ağacı Değilem" şarkısı geliyor, bir de Yılmaz Karakoyunlu"nun romanları. Bir ara milletvekili olan, meclise pek uğramayan Tanpınar"ı, Samet Ağaoğlu"nu saymıyorum.

Tabi bazı şairler de var. Ama bu devlet ricalinin talebeliğinden itibaren bir sanata meylettiği söylenebilir mi?

Bu niçin böyledir düşünmek lazım.

"Kutlu Doğum Haftası" münasebeti ile Ayasofya Müzesi"nde açılan "Hüsnühat" Sergisi"nde izdiham olmuş. Sergiye girmek isteyen halk Ayasofya meydanına kadar kuyruk oluşturmuş. Geçen yıl Diyanet"in düzenlediği hat sergisini iki ayda bir milyon kişi ziyaret etmiş.

Demek ki halkımızın hem sanat zevki var hem hevesi. Bunu da düşünmek lazım. Halkımızın aleyhine üfürmemek lazım.