Taşra çıkarması

Şu merkez-taşra ilişkisini sosyolojik olarak fazla mıncıkladılar. Bu arada merkezin hegemonyası altında taşra güme gitti.

Gerçek hiç de öyle değil.

Evet imparatorluğun her bölgesi, her merkezinden İstanbul"a yiyecek-giyecek-kültürün her unsuru ve insan yağıyordu. Balkanlar, Türkistanlılar, Kafkasya, Arabistan, Kırım derken ta Afganistan"a Hindistan"a kadar, tüm kuzey Afrika ve de Avrupa hem ziyaret hem ticaret için merkeze akıyordu. Her biri bir şey getiriyor, merkez buna kendi damgasını vurarak standartları belirliyordu.

Beylerbeyi"ndeki bir köşkün ön cephesi, cephenin ebatlarına göre pencere sayısı, pencerelerin ebatları, yerleri, kapının cepheye ve pencereye göre büyüklüğü, binanın ana rengi ve pencere pervazlarının rengi vb. gibi unsurların standartlarını merkez belirliyordu.

Ama bu yerel unsurlarla birleşince mahalline mahsus bir karakter kazanıyordu. Erzurum evleri ile Beypazarı bir olmaz. İklim-coğrafya-tarih-ulaşım vb. gibi pek çok unsur bunu tayin eder. Özellikle kullanılan malzeme ve inşaat teknikleri ki; bunlar o bölgede kadimden beri kullanılmaktadır: Taş, kerpiç, ahşap vb. gibi. Merkez"in taşrayı belirlediğini söyledik ama taşranın merkeze kattıklarını zikretmedik. Biz hâlâ bir Osmanlı bakiyesi olduğumuz için mutfağımıza bakmak kâfidir. Bu Türk mutfağı dünyanın sayısı mutfaklarındandır ve imparatorluğun damgasını taşır. Sayalım bazılarını: Arap aşı, Çerkez tavuğu, Kürt Böreği, Boşnak Böreği, Arnavut ciğeri, Tatar Böreği vb. Unutmayalım Nef"î Erzurum"dan, Nâbî Urfa"dan, Zâtî Balıkesir"den gelmiştir. Yani merkezin taşrayı biçimlendirdiği kadar, taşra da merkezi besliyordu, her bakımdan.

19. asrın "merkezileşme" uygulamasına kadar taşrada bazı bölge ve şehirler, hatta kasabalar mahallin merkezi sayılırdı. Bir mânada bağımsızdılar. Şehirleri bir yana bırakıyorum, kervan yollarının geçtiği kasabalar dahi bir kültür merkezidir. Msl: Giresun Limanından gelen kervanlar için Şebinkarahisar, Suşehri, Eğin (Kemaliye), Arapgir birer merkez sayılırdı.

Tanzimat"tan ve Cumhuriyet"ten sonra savaşlar, seferberlik, bozulan idare ve iktisat, zayıflayan kültür, taşranın içe kapanmasına yol açtı. Taşra yıprandı, harap oldu, gücünü kaybetti.

Cumhuriyet"in Meşrutiyet devrinden devraldığı "Halka Doğru" hareketi taşrayı biraz canlandırdı. Daha çok "folklor"a dayanan önemli "Halkevi Dergileri" yayımlandı. Sonra bunlar da söndü. Mahalli olan hor görüldü, el sanatları itibar kaybetti, ithal mallar göze girdi. Taşra geçim için büyük şehirlere göç etmeye başladı. Taşranın çöküşü hâlâ devam ediyor. Dağ köyleri tamamen boşaldı. İletişim, ulaşım kanallarının artması, Türkiye"nin yeniden ayağa kalkması, taşranın çöküşü durdurmak için harekete geçmesi (ki İstiklal Savaşı öncesi insanımızın cevherinde bulunan özellikle her bölgede Müdafaa Cemiyetlerinin kurulduğunu hatırlayalım) sonucu "Anadolu Kaplanları" doğdu.

Bu defa taşra kendini Merkeze göstermek istiyordu. Son yıllarda İstanbul ve Ankara"da görülen "Şehir Haftaları" bunun işaretidir.

Feshane ve benzeri mekanlarda yılın her mevsimi her ayında bir taşra kentinin "şenliği" sergileniyor.

Gümüşhane, Malatya, Kayseri, Mardin, Siirt hemen her belde kendi mahallî kültürlerini, üretimlerini sergiliyor. Biz bu sergilerde Siirt battaniye ve seccadelerini, Eskişehir, Lületaşını, Erzurum Oltu taşını, Beypazarı havucunu, Kars kaşarını, Erzincan tulum peynirini, Hakkari kilimlerini, Malatya kayısısını ve bunların yanında o beldelerin ürettiği sanayi mamullerini görüyoruz. Müzik dinliyor, halkoyunları seyrediyoruz.

Mahallî olanın böyle kendine dönmesi aynı zamanda kendi tarih ve kimliğini araştırmayı da getirdi. Her şehir artık kendi kütüphanesini kuruyor, taşrada önemli dergiler yayımlanıyor. Bunları valilik veya Belediye ve bazı vakıflar organize ediyor.

Son olarak bana ulaşan "Malatya Kitaplığı" içinde çıkan eserleri örnek gösterebiliriz. Malatya musikişinasları (Haz. Mehmet Güntekin), Galip Demirel (Haz. Ahmet Turan Ayhan), Malatya Türk-İslam Dönemi Mimari Eserleri III (Haz. Yard. Doç. Fuat Şancı), Malatya Türk-İslam Dönemi Mimari Eserleri II (Haz. Doç. Dr. İsmail Aytaç), Malatya Mahalle Kültürü ve Komşuluk İlişkileri (Haz. Faruk Korkmaz), Malatya Ziyaret Kültürü ve Ziyaret Yerleri (Haz. Prof. Dr. İskender Oymak), Malatya Efsaneleri (Haz. Kudret (Yıldırım) Yağbasan), Malatya Halayları (Haz. Nezir Kızılkaya), Malatya Güzellemesi (Haz. Meryem Aybike Sinan), Selçuklular Döneminde Malatya (Haz. Tülay Metin), Dört Mevsim Malatya (Foto albümü), Malatya Mutfak Kültürü (Haz. Komisyon). "Edirne Kitaplığı" içinde de çok kıymetli eserler yayımlandı.

Unutmayalım, artık her şehrimizde üniversite var, bu yayın faaliyeti giderek artacak, taşra hem kendini tanıyacak, hem tanıtacaktır. Emeği geçenleri tebrik ediyoruz.