Şaşkınlara rehber

Müslüman ve Ekonomi başlıklı kitabımın 50. yazısı (s. 171) maalesef eksik çıkmıştı. Yayınevinin gayretine rağmen, bazı nüshaların okuyucuya bu şekilde ulaştığı anlaşılıyor. Eksik yazıyı üzülerek yayınlıyor, tekrarının olmamasını diliyorum.

Ibn Meymûn, nâm-ı diğer Moses Maimonides, ortaçağ Yahudi düşüncesinin her veçhesine hükmeden otantik bir dehâ. Literatürde çoğu zaman ''Öbür Musa'' diye geçer, eseri ise ''İkinci Tevrat''. Tahsilli tahsilsiz bütün Yahudiler asırlar boyu şuna inandılar: Maimonides, Yahudi ilahiyat ve geleneklerinin aklen güvenilir ve felsefî bakımdan geçerli olduğunu kanıtlamıştır. Diğer büyük bilgin Sâdiya, akıl ile vahyin aynı paranın ön ve arka yüzleri olduğunu ısrarla vurgulamıştı; Maimonides ise böyle olduğunu ispat etti! (Teolojik argümanda bile ''para''nın vazgeçilmez kullanım aracı olduğuna dikkat ediniz!)

Maimonides''in eseri Delâletü''l-Hâirîn başlığını taşıyor: Şaşkınlara Rehber. Ben Aklıkarışıklar İçin Kılavuz diye çevirdim. Tabiî, onun eserini değil, yirminci asırda ondan ilham alarak yazan Küçük Güzeldir yazarı Schumacher''in. Önce Maimonides''in temel fikirlerine bir göz atalım:

İnsanoğlu eğer ilahî ihsana lâyık olmayı, neticede felâha ermeyi arıyorsa, takip edeceği tek yol sahih bilgi yoludur. Salih amel, sahih bilgiden çıkar. Allah''ın rızasına uygun ameller, Allah''ın sahih ve kâmil bilgisinden kaynaklanır. Hakikat zihinlere uygun yollarla yerleşmeli ve eminlik (kesinlik) size tesadüf yoluyla gelmemelidir. Bilgi insanın nihaî mutluluğudur ve insan nihaî mutluluğa bilgi sayesinde ulaşır. İnsan aklı bir kez harekete geçirildi mi faal akla katılabilir ve kendisinden doğduğu ilahî hakikatle bütünleşebilir. Ölümsüzlük verilmez, kazanılır. Bilgi yolu böyle bir ödülü hak etmenin tek yoludur. İnsanda çeşitli tekemmül dereceleri vardır. En aşağı insanlar sadece servet olgunluğuna sahip olanlardır, onlardan sonra fizikî sağlık sahibi olanlar, en üstte ise erdemliler yani kanuna (şeriate) muti olanlar.

Maimonides''in tekemmül dereceleri Schumacher''in kitabına* ilham kaynağı olmuş: Bu dünyada aşağı varlık kademeleri ve yüksek varlık kademeleri vardır. En üst kademe kendinin şuurunda olma kademesidir. Bu kademeye yükselen insan, gizil güçlerini harekete geçirip daha yüksek varlık alanlarına erişebilir. İnsanoğlunu yüksek kademelerin hakikatını araştırmaktan alıkoyan ve onu aşağı kademelere hapseden modern yaklaşımın temel dayanağı Descartes. Kartezyen akılyürütme bizi ''anlamak için bilim''den ''manipüle etmek için bilim''e götürdü. Bilginin gayesi hakikatla örtüşmek değil, maddî dünyada etkin biçimde faaliyet göstermek oldu. Böylece ''çoğulcu'' bir dünyaya ulaştık, ilahlarla dolu bir dünya: Servet, bilgi uğruna bilgi, hareket hızı, piyasa büyüklüğü, değişim hızı, eğitim ''miktarı'', hastane sayısı ve daha nice kutsal inek. Amansız mantığı ile Kartezyen devrim insanı, onun insanlığını idame ettiren yüksek kademelerden ayırdı. İnsanoğlu göklerin (Mavera) kapılarını kendisine kapattı ve muazzam enerji ve hüner ile kendini yeryüzüne (Masiva) hapsetmeye çalıştı. Şimdi yeryüzünün ancak bir konaklama mevkii olduğunu, dolayısıyla Göklere erişmeyi reddetmenin Cehenneme gönülsüz bir alçalma mânasına geldiğini keşfediyor.

Modern dünyanın dinsiz yaşama tecrübesi başarısız oldu. Peki bir geri dönüş, bir metanoia mümkün olabilir mi? Evet, diyor Schumacher: Yeryüzünün cömertliği bütün insanları doyurmamıza yeter; Yeryüzünü sağlıklı bir mekân olarak muhafaza etmek için gerekli ekoloji bilgisine sahibiz; Yeryüzünde herkesin yeterli barınağa sahip olabileceği kadar alan ve yeterli maddeler mevcuttur; hiç kimsenin sefalet içinde yaşamasını gerektirmeyecek ölçüde yeterli ihtiyaç maddelerini üretmede oldukça mahiriz. Yeterli miktarı nasıl temin edebileceğimizi biliyoruz; bu iş için herhangi bir saldırgan teknolojiye ihtiyacımız yok.

Evet, bütün mesele kalbin hastalığını gidermede. Bunun için ciddi bir manevî dönüşüme ihtiyaç var.

(*) E.F.Schumacher: Aklıkarışıklar İçin Kılavuz, İstanbul: İz, 1999 (3. Baskı).