Amerika notları

Amerikalıları neşelendiren bir gerçek: Dolar, euroya eşitlenmek ve Alman markını ikiye katlamak üzere. Bu durum ABD dış ticaret açığını sürekli tırmandırıp yılda 250 milyar dolarlık devasa bir boyuta taşıyor olsa da, artık bütçe açığı vermeyen bir ekonominin kurmaylarını tedirgin etmiyor. Aksine, yılda 1 trilyon dolara yaklaşan ithalat ile, dünyanın diğer bütün ekonomilerine söz geçirme hakkını elde bulundurmaktan ötürü şehevî bir zevk duydukları bile söylenebilir. Dünyanın en borçlu ekonomisi, hegemonik para birimiyle, dünya ekonomisinin motor gücü olabiliyor!

ABD''nin yarı resmî (!) saygın dergisi Foreign Affairs''in son sayısında, The Economist''in Washington muhabiri Beddoes, dolar-euro ilişkisinden hareketle müstakbel ''para bölgeleri''ni tartışıyor.* Yarının tarihçileri bugünün malî krizlerine ve bunların yol açtığı küresel finans sistemini ıslah çabalarına dönüp baktıklarında, iki netice çıkaracaklardır diyor: Birincisi, yeni bir küresel mimarî geliştirmeye dair iddialı retorik fos çıktı. İkincisi, kargaşanın en esaslı neticesi olan bölgesel para birliklerini öngörmede acze düştük.

Beddoes''ın iddiası duyulmadık değil: 2030''a gelindiğinde dünyada biri Avrupalı, diğeri Amerikan iki büyük para bölgesi olacaktır. Euro, Brest''ten Bükreşe; dolar ise Alaska''dan Arjantin''e kadar, hatta belki Asya''da tek para birimi olarak kullanılacak; ve bu bölgesel paralar gelecek yüzyılın malî istikrarının belkemiğini oluşturacaklardır.

Yazar, iddiasının ayrıntılarına geçmeden, askerî gücün bu süreçteki rolüne iki cümleyle değiniyor: 1. Avrupalıların bağımsız bir savunma inisiyatifi tutkuları Washington''da bazı kaşların çatılmasına yol açıyor. 2. Japonların 1997''de bir Asya para fonu kurma teklifleri Amerikalılar tarafından çabucak derdest edildi.

Her iki durumda da, bölgesel yaklaşımların dışlayıcı, korumacı veya istikrarı yokedici oldukları ileri sürüldü. Fakat, diyor yazarımız, malî alanda bu önyargı yerinde değildir. "Bölgesel para birimleri, giderek artan uluslararası sermaye hareketliliğinin gerekleri ile millî devletlerin siyasî gerçekliklerini bağdaştırmanın en iyi yolu olacaktır."

Mesele açık değil mi? Yirmibirinci yüzyıla girerken, dünya sisteminde daha önce yaşanmamış bir anormalliği tecrübe ediyoruz. Yükselen ekonomik güçler (güç bölgeleri?), ekonomik kudretleriyle mütenasip bir askerî varlık ortaya koyamıyorlar. Bu durum, sistemin merkezinde alışılmamış bir gerginlik yaratıyor. Askerî bakımdan güçlü blok, sermaye hareketlerini kendi lehine sonuç verecek tarzda düzenliyor ve muhalif bakışlara asla izin vermiyor. Japonya''nın Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Örgütü (UNCTAD) vasıtasıyla Doğu Asya ülkelerine vermek istediği 100 milyar dolara iki yıldır ABD''den vize çıkmıyor!

Beş yıl önce, 2000 yılına doğru Dolar ile Mark birbirine eşitlenecek diyordum. Bugün anlıyorum ki, gerçek bir küresel iktisadî tahlil kendini iktisatla sınırlamamalıdır. Siyasî, askerî ve hatta kültürel süreçleri gözardı ederek ekonomik öngörülerde bulunamayız!

(*) Zanny Minton Beddoes: "From EMU to AMU?- The Case for Regional Currencies," Forreign Affairs, July/August 1999.