Doğu Asya KAPİTALİZMİ

Son birkaç yıl içinde dünya ekonomi medyasında en çok kullanılan kelime kriz oldu. Sadece Doğu Asya, Rusya veya gelişmekte olan ülkelerin ekonomik krizinden söz edenlerin yanısıra, yaklaşmakta olan ABD-eksenli küresel krizden söz edenlerin sayısı da giderek artıyor. Yıllar boyu Asya ekonomilerine övgü düzen rating kuruluşları (Moody''s, Standards and Poor..), birkaç ay içinde fikir değiştirip bu ülkeleri yatırımcılar için en tehlikeli bölge ilan edebiliyor. 1993 yılında Doğu Asya Mucizesi raporunu yayımlayan Dünya Bankası, dört yıl sonra mucizenin serap olduğunu dile getiriyor. Kelimeler ayardan düşüyor, halkın yorumculara itimatı kalmıyor.

Dünyanın en ciddi politik iktisatçılarından biri olan Manuel Castells son kitabında şöyle diyor: Asya Pasifik, son yarım yüzyılın ekonomik gelişme ve teknolojik modernleşmedeki en üstün başarı hikâyesidir. 1994 yılında, Asya''daki on ülkenin döviz rezervleri, dünyadaki toplam rezervin yüzde 40''ına ulaşmıştı. Yüksek tasarruf hadleri, yüksek ticaret fazlaları ve yüksek ekonomik büyüme oranları Asya Pasifiği 1990''ların ortalarında en büyük yatırım sermayesi kaynağı haline getirmişti. Asya Pasifik, gezegenimizdeki ana sermaye birikim merkezi, en büyük imalat merkezi, en rekabetçi ticaret bölgesi, enformasyon teknolojisinde iki öncü merkezden biri (diğeri ABD''dir) ve en hızlı büyüyen pazarı haline gelmiştir.

Şimdi bu kitap yeniden kaleme alınacak olursa, yazar Pasifik''in düşüşünü mü yazacaktır? Bir iki yıl içinde, elli yılın Japon başarısı ve yirmi yılın Doğu Asya başarısının toz toprak olması mümkün müdür?

Dünya ekonomisi son çeyrek yüzyılda, önceki çeyrek yüzyıla (1950-1975) kıyasla bir daralma içine girdi. Şimdi, ciddi bir bunalımla beraber, aynı zamanda yeni bir genişleme döneminin eşiğinde olabilir. Küresel daralma dönemlerinde nasıl her merkez diğerlerine nispetle en az zarar gören taraf olmak isterse, genişleme dönemlerinde de her merkez yeni birikimden en yüksek payı kapmaya çalışır. Üç büyük merkez (Kuzey Amerika, Batı Avrupa ve Doğu Asya) aşağı yukarı aynı ürünleri geliştirecek, bunları aynı biçimlerde pazarlayacak ve yeni teknolojilerde dünya tekelini ele geçirmeye çalışacaktır. Avantaj, aralarında en rekabetçi tarzda üretim yapana kayacaktır.

Wallerstein''e göre, öncü sanayilerdeki rekabet, emek maliyetleriyle pek ilgili olmayacak, zira bu maliyetler her üç bölgede de aşağı yukarı eşit olacaktır. Temel fark tepede, sanayinin zirvelerinde ve bir ölçüde de toplumun yüksek ve orta tabakalarında görev yapanlara ödenen ücretlerde ortaya çıkacaktır. Bu noktada ABD''nin faturası çok yüksek, Avrupa''nınki ondan çok düşük, Japonlarınkiyse en düşüktür. Dolayısıyla, 2005-2025 arasındaki ekonomik genişleme ve sermaye birikiminden en büyük payı alanlar Japon işletmeleri olacaktır. Şu anda rakiplerinden biraz daha problemli gözükseler de, Japonlar bütün öncü sanayilerde (enformatiks, biyoteknoloji, yeni enerji kaynakları..) önde olacaklardır.

Özetle, Doğu Asya krizi ve onu da önceleyen Japon ekonomisindeki durgunluk, kapsamlı ve tarihsel boyutu öne çıkan çözümlemeler gerektiriyor. Dünya genelinde konu üzerinde fikir üretenler, başlıca beş gruba ayrılıyorlar: Neoklasikler, kültürcüler, devletçiler, bağımlı-gelişmeciler ve dünya-sistemciler.

Neoklasikler, ithal-ikameci yaklaşımı eleştirmekle işe başlıyorlar. Onlara göre, hızlı uzun-vadeli ekonomik büyümenin anahtarı etkin kaynak tahsisidir. Buna ulaşmak için, fiyatların "doğru" belirlenmesi, yani serbest piyasadaki arz/talep şartlarına bırakılması gerekir. Bu bağlamda Doğu Asya kalkınması nasıl yorumlanabilir? Bela Balassa, Hong Kong dışındaki Doğu Asya ekonomilerinin de ithal-ikameci sanayileşmenin ilk aşamasından geçtiklerini, fakat sonra ihracat-yönlü sanayileşmeye yöneldiklerini söylüyor. Yüksek büyüme hadlerinin motoru, ihracat artışları idi. İhraç edilen mallar, mukayeseli üstünlüklere göre kaynak tahsisine katkıda bulunuyordu. İhracat aynı zamanda küçük iç piyasaların sınırlamalarını bertaraf ediyor, ölçek ekonomilerine ve tam kapasite kullanımlarına kapı açıyordu. En önemlisi, ithal-ikamesi korumacılığa ve tekelleşmeye yol açarken, ihracata dayalı sanayileşme dış rekabet yoluyla teknolojik dönüşüme ve modern teknolojilerin geliştirilmesine imkân veriyordu.

Robert Wade''e göreyse, neoklasik perspektif transnasyonal şirketlerin çıkarlarını perdelemektedir. Kâr maksimizasyonu peşinde, aktiflerini dünyanın dört bir yanına yayma çabasındaki bu şirketler, neoklasik iktisatçıların serbest ticaret, serbest yatırım ve sınırlı hükümet müdahalesi öğretilerini gönülden benimsiyorlardı; çünkü bu öğretiler sayesinde kendi çıkarlarının gelişmekte olan ülkelerin çıkarlarıyla uyum içinde olduğunu ''kanıtlayabiliyorlardı''.

Devlet kredileri kesildikten ve ücretler yükseldikten sonra, Doğu Asya ekonomilerinin rekabet güçleri hızla gerileyecektir.

Klasik bağımlı-gelişme yaklaşımı, (yukarıdaki neoklasik ve kültürel yaklaşımları da içeren) modernleşme okulunun eleştirisi şeklinde ortaya çıktı. Radikal bir gelenekten gelen bağımlı-gelişme perspektifi neo-Marksist "emperyalizm" ve "sınıf tahakkümü" teorilerinden büyük ölçüde etkilenmiştir.

Bu yaklaşıma göre, gelişmekte olan ülkelerin temel sorunu serbest piyasadan, Konfüçyanizm veya stratejik devlet planlamasından yoksun olmak değil; emperyalizmin, yabancı tahakkümünün altında bulunuyor olmaktır. Batı dünyası ile gelişmekte olan ülkeler arasındaki ilişkiler faydadan çok zarar getirmektedir. Mevcut şartlar altında, bu ülkelerle Batılı sanayi ülkeleri arasındaki gelişme farkının makul bir sürede kapanması söz konusu değildir; aksine, fark giderek açılacaktır.

Bu yaklaşımı Doğu Asya kalkınmasına uyguladığımızda, elde edeceğimiz ilk sonuç şu: Her ne kadar Doğu Asya ekonomileri bir süre yüksek büyüme kaydetmiş iseler de, yabancı sermaye ve pazarlara aşırı bağımlılıkları yüzünden uzun vadede çok şiddetli sorunlarla karşılaşacaklardır. Bu ekonomiler diğer üçüncü dünya ülkeleri için model olmak şöyle dursun, kendi krizlerini bile aşabilecek kapasitede olmayacaklardır. Anahtar ihracat sektörlerinin hantallığı, tırmanan enflasyon, büyüme hadlerinde tökezleme, işçi sınıflarının ayak diremesi, sermaye kaçışı ve çevre kirliliği gibi sorunlar bu ekonomileri dize getirecektir. Kore ve Tayvan gibi ülkeler doğrudan doğruya ABD''nin bu bölgede Komünizme set çekme siyasetinin kaymağını yemişlerdir.

Doğu Asya''nın "kumanda kapitalizmi" etkin kaynak tahsisini değil, ihracat başarısını hedefliyordu. Bu yüzden, devletin kamu kaynaklarını ucuz kredi ve sübvansiyon tarzında büyük şirketlere aktarması ve ücretleri piyasa değerinin altında tutma yönünde baskı uygulaması kaçınılmaz olmuştur. Büyük şirketlerin çevre tahribine de çoğu kez göz yumulmuştur. Ancak, bu uygulamalar sürdürülebilir değildir. Özellikle, devlet kredileri kesildikten ve ücretler yükseldikten sonra, Doğu Asya ekonomilerinin rekabet güçleri hızla gerileyecektir.

Kapitalist sistem merkez-çevre kutuplaşmasına dayanmaktadır. Merkez ile çevrenin iktisadî güçleri arasındaki fark gün geçtikçe açılmaktadır.

Dünya-sistemcilere göre, kapitalist sistem merkez-çevre kutuplaşmasına dayanmaktadır. (Bağımlı-gelişme yaklaşımından farklı olarak, dünya-sistemler tahlilinde bir ara kategori olan yarıçevre yer almaktadır.) Çevreden merkeze sürekli bir değer aktarımı yapılmakta, dolayısıyla merkez ile çevrenin iktisadî güçleri arasındaki fark gün geçtikçe açılmaktadır. Sistemin bu temel çelişkisini kontrol altında tutan bir dizi çevrimsel ritim vardır. Bunların en önemlileri, 50-60 yıllık Kondratieff çevrimleri ile 100-150 yıllık hegemonya çevrimleridir. Birincisinde temel kâr kaynağı üretim ve finans alanları arasında yer değiştirmekte, ikincisindeyse küresel düzenin garantörü yerini bir başka hegemona bırakmaktadır. Çevrimsel ritimler, birikim ve güç odaklarında önemli coğrafî kayışlara yol açmakta, fakat sistem dahilindeki temel eşitsizlik ilişkilerini değiştirmemektedir.

Dünya-sistem tahlilcilerinden Giovanni Arrighi, ulus devletlerin gerileyişi ile Doğu Asya''nın (ekonomik) yükselişini beraber ele almamız gerektiğini, aralarında sıkı bir ilişki olduğunu ileri sürmektedir. Pax Amerikana (1945-90) eski Çinmerkezli haraç-ticaret sisteminin periferisini bir ABD-merkezli haraç-ticaret sistemine dönüştürmüştür. Pax Amerikana bitiyor, dolayısıyla hem eski Sinosentrik sistem canlanıyor, hem de Pax Amerikanayı ayakta tutan devletlerarası sistem zayıflıyor. Bu iki olguyu beraber ele almazsak, ikisini de doğru değerlendiremeyiz.

Devletçi yaklaşım, neoklasik bakış açısının eleştirisi olarak ortaya çıktı. Serbest piyasaları, özel girişimciliği, ticaretin serbestleştirilmesini ve devletin rolünün sınırlandırılmasını değil; yerel ve uluslararası piyasa kuvvetlerinin ehlileştirilmesinde ve bunların ulusal amaçlar uğruna kullanılmasında devlete stratejik bir rol düştüğünü ileri sürmektedir.

Bu yaklaşımın Doğu Asya tecrübesiyle alakalı olarak gündeme getirdiği dört temel soru şunlardır: Doğu Asya (geç) sanayileşmesinde niçin gelişmeci bir devlet tipi öne çıkmaktadır? Bu gelişmeci devletin vasıfları nelerdir? Geç sanayileşmeyi teşvik için piyasa ekonomisine nasıl müdahale etmektedir? Gelişmeci devletle Doğu Asya toplumundaki diğer toplumsal kurumlar arasındaki ilişki nasıldır?

GEÇ kalmış olan Doğu Asya firmaları, teknoloji rantına sahip ve dolayısıyla yüksek kâr elde edebilen Batılı firmalarla rekabet etmek zorundaydılar. Teknolojiye sahip olmak ile onu ithal etmek veya çalmak arasında kapatılması imkânsız bir fark vardı. Bu büyük dezavantajı bertaraf etmek için, Doğu Asya firmaları gelişmeci devletin himmetine muhtaçtılar.

GELİŞMECİ devletin temel önceliği ekonomik büyüme, üretkenlik ve rekabetçiliktir. Eşitlik veya sosyal refah mülahazaları ikinci plana itillmekte veya ertelenmektedir.

GEÇ sanayileşme ikili bir "sübvansiyon" ve "disiplin" politikası içermektedir. Birinci Sanayi Devrimi laissez-faire anlayışına, ikincisi bebek sanayilerin korunmasına dayanıyor idiyse, üçüncüsü sübvansiyonlara dayanıyordu.

DOĞU Asya devletlerinde yüksek derecede bürokratik özerklik mevcuttur. Memurlar çoğunlukla liyakat esasına göre göreve getirilmekte (meritokrasi) ve devleti yönetenler arasında güçlü bir birlik ve misyon duygusu bulunmaktadır.

Neoklasik perspektif nasıl transnasyonal şirketlerin ulusal pazarları açma ve oralarda serbestçe yatırım ve ticaret yapma amaçlarını haklılaştırıyor idiyse, devletçi yaklaşım da Doğu Asyalı yönetici ve planlamacılarının koruma ve müdahale arayışlarını haklılaştırıyordu.

Kültürel yaklaşım değer, tavır ve uygulamaların gelişmekte olan ülkeleri nasıl etkilediğine dair bir referans çerçevesi sunmaktadır. Bu anlamda, kültürel yaklaşım neoklasik yorumla çelişmemekte, onu tamamlamaktadır.

Kültürel ekol, klasik modernleşme ekolünün birkaç temel varsayımını revize etmektedir. Modernleşme ekolü, modernlik ile geleneğin iki karşıt kavram olduğu mülahazasından yola çıkıyordu. Bir toplumun modernliğe geçebilmesi için, geleneksel yapı ve değerler yerlerini modern değerler kümesine bırakmalıydı. Ülkelerin geriliği, geleneksel kültürel değerlerinin pençesinden kurtulamamalarına dayanıyordu. Mesela, Doğu Asya''nın ekonomik geriliği büyük ölçüde, tüccara kaş çatan Konfüçyen gelenek yüzündendi. Kültürel ekol, bu katı yaklaşımı yumuşatıyor, gelenekle modernliğin yanyana yaşayabileceğini; geleneğin kalkınmaya destek olabileceğini ileri sürüyordu.

Kültürel bakış açısından, Doğu Asya''nın başarılı ekonomilerinin ortak paydası Konfüçyen gelenektir. Rozman, bu bölgede bir çeşit "kitle Konfüçyanizmi" ile "elit veya tüccar Konfüçyanizmi"nin yanyana geliştiklerini ve bunların eğitim ve öğrenim, küçük aile işletmeciliği, şirket yönetimi ve devlet hizmetleri hususlarında Batı''dakinden farklı vurgular yaptığını söylemektedir. "Konfüçyanizm insanlara sadece bir takım metinleri ezberletmemekte, öğrenmeyi nasıl öğreneceklerini belletmektedir. Ayrıca, ekonomik gelişmeye dost olan bir takım ahlâkî ilkelerin (gayret, fedakârlık, tatmin erteleme...) içselleştirilmesini sağlamaktadır.

Batı felsefesinin bireyciliği öne çıkarmasına karşılık, Konfüçyanizm aileciliği vurgulamakta ve aileyi toplumun en önemli kurumu konumuna getirmektedir. Aile, bir nevi şirkete dönüşmekte ve aile girişimciliği Doğu Asya ekonomilerinin bel kemiği haline gelmektedir.