Elmas ile taş

Kemal Tahir, Osmanlı ile Avrupa arasındaki mücadeleyi, elmas ile taşın çarpışmasına benzetiyordu. Taş, elması kırmıştı. Bu, taşın daha değerli olduğu anlamına gelir miydi?

Gelmezdi elbette. Ama, tarihi galipler yazıyordu. Avrupalılar da zaferin verdiği yetkiyle dünya tarihini yenibaştan ''tasarladılar''. J. Blaut "Avrupamerkezci yayılmacılık teorisi" adını verdiği bu 19. yüzyıl mamülü karmaşık öğretinin, bu "tünel tarihinin" temel önermelerini şöyle özetliyor: 1. Kültürel evrimin Avrupa içinde (ve sadece orada) ilerlemesini görmek doğal ve normaldir. 2. Avrupa''daki kültürel evrimin ana sebebi son kertede fikrî veya manevî bir kuvvet veya faktördür; bir (sosyal ve teknolojik) icatçılık, rasyonellik, yenilikçilik ve erdem kaynağı. 3. Avrupa dışında kültürel ilerleme beklenmemelidir; orada norm durgunluk, ''gelenekçilik'' ve benzeri şeylerdir. 4. Avrupa dışında görülen ilerleme, Avrupa''da icat edilen hususiyetlerin (''medeniyetin'') Avrupa''dan yayılmasını yansıtmaktadır. 5. Avrupa ile Avrupa-dışı arasındaki doğal etkileşim biçimi şöyle bir muameledir: Avrupa''dan yenilikçi fikir, değer ve insanların Avrupa dışına gitmesi; bunun adil ücreti olarak da maddî servetin Avrupa-dışından Avrupa''ya gelmesi. Özetle: Avrupa icat eder, diğerleri taklit; Avrupa ilerler, diğerleri peşinden gider.(J. M. Blaut: 1492: The Debate on Colonialism, Eurocentrism and History, Trenton, NJ: Africa World Press, 1992, s. 7.)

Bu Avrupamerkezci yaklaşıma karşı Blaut''un geliştirmeye çalıştığı radikal tezin dört temel önermesi var: 1. 1492''den (Amerika kıtasının Avrupalılarca keşif ve istilasından) önce, kapitalizm ve modernliğe giden evrimci süreçlerle ilgili olarak, Avrupalıların Asyalı veya Afrikalılara herhangi bir üstünlükleri yoktu. Ortaçağ Avrupa''sı, ortaçağ Afrika veya Asya''sından daha ileri veya ilerici değildi ve hiçbir özel potansiyeli yoktu; ne emsalsiz ''akılcılığı'', ne de ''serüvenciliği''. 2. Kapitalizm ve Avrupa''nın yükselişi gibi dünya-tarihsel dönüşümlerin merkezinde, bir süreç olarak, sömürgecilik yatmaktadır. Avrupa''nın Amerika''yı sömürgeleştirmesi olmasaydı, kapitalizm her halükârda gelecekti, fakat yüzyıllar sonra ve sadece (yahut ilk önce) Avrupa''ya değil. Kapitalizmin daha sonraki evriminde de daha sonraki sömürgecilik esas rolü oynamıştır. 3. Amerikan toplumlarının 16 ve 17. yüzyılda iktisaden sömürülmeleri genelde kabul edildiğinden çok daha yoğun olmuş ve çok daha fazla sermaye hasıl etmiştir. Avrupa toplumunun büyük dönüşümünde kolonyal birikimin ekonomik, sosyal ve politik etkileri devasa olmuştur. 4. Kapitalizmin yükselişi Avrupa-içi gelişmelerle açıklanamaz. Avrupa''da kesinlikle "feodalizmden kapitalizme geçiş" diye birşey yoktu; aksine, ortaçağ Avrupası ile burjuva devrim(ler)inin Avrupası arasında keskin bir kopuş, tarihsel bir ahenksizlik vardı. Bu kopuş 1492''de meydana geldi; ondan sonra ani, devrimci değişim görüyoruz. Avrupa''da başka anlamda bir geçiş sözkonusu değildir.

Andre Gunder Frank, Avrasya ve Afrika''nın büyük kısımlarını içine alan bir dünya-ekonomik sistemin (Wallerstein''in ileri sürdüğü gibi son 500 yılda değil!) son 5000 yılda kurulduğunu ileri sürüyor. Bu kadîm dünya ekonomik sistemi içinde, Avrupa modern çağda Asya''yı kendine "eklemlemedi". Aksine, 1500''lerden sonra Amerikan gümüşünü kullanarak Asya''nın hakimiyetindeki bir ticaret sistemine duhul etti. O zaman bile, Avrupa''nın Asya üzerine seferleri üçyüz yıldan sonra ancak başarıya ulaştı, yani Osmanlı, Moğol ve Çin yönetimleri başka sebeplerle zayıfladıktan sonra. Küresel ekonomi içinde, Avrupa kazanana kadar bu ekonomiler birbirleriyle rekabet halindeydiler. Avrupa''nın kazanmasının kökeninde kapitalist ekonomiye dramatik geçiş yok ve sözkonusu zafer çok kısa ömürlü olmuşa benziyor. Japonya''yla başlayıp Doğu Asya ejderleriyle ve şimdi de sahil Çin''iyle sürüp giden Doğu Asya ekonomik genişlemesi, Asya''nın belirli kısımlarının, çok uzak olmayan geçmişte olduğu gibi, gelecekte de tekrar öncü rolü oynayacakları bir dünya sistemine dönüşün başlangıcı olabilir.

Uzak Doğu ile Uzak Batı arasında muslih bir rol oynayan "Osmanlılık" ile henüz tanımını netleştirememiş "Türklük" bu resmin neresindeler? 700. yıl yazılarına devam edeceğiz.