Fizyon ve füzyon

Fizik ile işletme yönetimi arasında herhangi bir ilişki olabilir mi? Olamaz diyorsanız, bu yazıyı iyi okuyun. En ileri örneği atom bombası olan fizyon sürecinde, atomun çekirdeği parçalanmak suretiyle enerji elde edilir. Tehlikeli zehirli atıktan ötürü bu parçalama sürecinin ihtiyatlı kontrol altında tutulması gerekir. Fizyon enerjisi elde etme girişimleri bu yüzden ciddi kontrol sistemleriyle elele yürür.

İki Amerikalı yöneticilik bilginine göre, Batı dünyasında son yüzyıl içinde geliştirilen yöneticilik tarzının timsali fizyondur. Fordist evrenin seri üretimi ve bilimsel yöneticiliği geniş iş bölümüne, biçimsel otoriteye ve sıkı denetime dayanıyordu. Örgütler birey ve şubeler (departmanlar) arasına katı sınırlar koyuyor, bunlar ise kaynak, terfi, maaş veya bütçe artışı gibi hususlarda birbirleriyle yarışıyorlardı. Yöneticiler hem birbirlerini rakip sayıyor, hem kendilerini işçilerden ayrı görüyorlardı. İşçilerin eli armut toplamıyordu pek tabiî; onlar da yöneticilere kendi gözlüklerinden bakıyorlardı. Sorumluluklar ve enformasyona erişim çok dar biçimde tanımlanıyordu. Denetim için hiyerarşi katmanları ve otorite kullanılıyordu. Hatta insanlar dahilî bir bölünmeye daha tâbi tutuluyor, elleri (ve belki akılları) ile çalışmaya özendiriliyor, fakat kişiliklerinin duygusal ve manevî veçhelerini işin dışında tutmaları isteniyordu.

Güçlü örgütsel kuvvetleri çalışır hale getirdiğinden, fizyon-temelli örgütlerin işleri belirli bir yere kadar verimli olur. Bu tür yapılarda yönetici ve diğer çalışanlar, hiyerarşideki amirlerinin yukarıdan baskısını hissederek iş görürler. Örgütte temel ihtiyaçların karşılanması için, bireysel davranışa yön veren kontrol sistemleri vardır. İnsanların bu kontrolü kabullenmeleri için çıkar yoluyla motive edilmeleri gerekir. Dolayısıyla birey, örgütten aldığını ençoklaştırdığı, örgüte verdiğini de en aza indirebildiği ölçüde kazançlı çıkar. (Örgüt de bunun tersini ''düşünür'', pek tabiî.) Örgüt, verdiği teşvikler karşılığında rutin, öngörülebilir davranış bekler ve elde eder. Makine görünümlü örgüt böylece pek az duyguyla çalışır; rasyonel analiz ve kişisel çıkar benzini yeterlidir. İnsanları arzu edilen rol, görev ve davranışlara yönelten bu sistem gerçekten çok güçlüdür.

Bu güçlü sistemin iki kusuru vardır sadece: Deha ve yaratıcılığı sınırlaması, bir de hızlı değişim dönemlerinde örgütsel eylemsizliğe (atalete) yol açması. Bunlar değişimin baş döndürdüğü kaotik bir dünyada ciddi kusurlardır ve etkileri ancak füzyon kavramına müracaatla giderilebilir.

Füzyon, fizyonun tam karşıtıdır. Atomları parçalamak yerine, atom çekirdeklerini birleştiren bir süreçtir. Her atom diğerlerini iten pozitif yüke sahip olduğundan, çok zor bir işlemdir bu. Atomun sınır elektronları alınıp baskı meydana getirilmek suretiyle bu engel aşılır. Füzyon meydana geldiğinde, fizyonun beş misli enerji üretir. Bir gram füzyon materyali, hemen hemen hiçbir atığa meydan vermeden, sekiz ton petrol kadar enerji hasıl eder.

Füzyon da belirli bir yöneticilik tarzının timsalidir. Birleşme, biraraya gelme, bağlantılar oluşturma ve ortak hareket etmeye dairdir. Konuşmayı, enformasyon paylaşımını, birey ve şubeler arasındaki sınırları aşan ortak sorumlulukları özendirmek suretiyle engelleri azaltamayı hedefler. Birlik (tevhid) duygusuna ulaşmaktır füzyon, başkalarını ayrı görmek değil, onları aynı bütünün parçaları saymaktır. Farkları değil, benzerlikleri görmektir. Ortak bir zemini ve bir cemaat duygusunu öne çıkarmaktır. Bu duygu insanların ortaklaşa paylaştıkları inanç, vizyon, norm ve ( pek tabiî) hasılaya dayanır. Bu, bireyin kendi nefsini ihmal etmesi veya parçalaması değildir. Her birey kendi bütününü; beden, akıl, gönül ve ruhunu çalışma yerine getirir ve oradaki oluşuma katar. Füzyon birey ve örgütlerde bütünlüğü sağlamaktır. (Devamı Perşembeye)