Girişimciliğin kitabını kim yazacak?

Girişimciliğin teorisi yok. Hiç kimse “görünmeyen el”i görmediği halde, görünmeyen elin teorisi var: Adam Smith''den Friedrich Hayek''e kadar birçok liberal iktisatçı, piyasaların görünmeyen bir el marifetiyle (yani kendi kendine) dengeye geldiklerini; dolayısıyla hükümetlerin piyasaya müdahale etmelerinin zararlı olduğunu kuramsal düzeyde kanıtladılar. Karl Marx''tan Joan Robinson''a kadar birçok iktisatçı ise piyasalardaki tekel veya eksik rekabet durumlarına dikkat çektiler. Her iki durumda da, piyasaların nasıl işlemekte olduğuna dair, teorik düzlemde savunulabilir; iç tutarlılığı olan düşünceler ortaya konmuş oldu.

Buna rağmen, görünmeyen el kadar görünmez olmadıkları halde, girişimcilerle ilgili tatmin edici bir teorik çalışma henüz mevcut değil. Girişimcilikle ilgili en son yayınlanan önemli eserlerden biri şu cümleyle başlıyor: “Bu alanda, hem olumlu hem olumsuz çağrışımları olan o kadar farklı tanım ve perspektifler var ki, akademik literatür, kavramların açık seçik anlaşılması hususunda bize pek yardımcı olamıyor.”

Yirminci yüzyılın en önemli yönetim düşünürlerinden biri olan Peter Drucker''a göre, yaklaşık 200 yıllık bir kullanım tarihi olan girişimci (entrepreneur) hâlâ bulanık bir kelimedir. Kelimenin Avrupa dillerinde ilk kullanımı 1734''de, Fransız iktisatçı Cantillon''a kadar gitmektedir. Cantillon''a göre, girişimci “belirsiz bir gelecek karşısında, kişinin kendi kendini istihdam etmesi”dir.

Belirsiz yani garantisi olmayan bir gelecek karşısında, kişinin herhangi bir işveren yanında çalışmayıp, kendi işini kurması. Girişimcilik bu imiş! Aslında, kapitalizm öncesi bütün çağlar için geçerli durum zaten bu değil miydi? Fabrika sisteminin henüz mevcut olmadığı bütün toplumlarda, insanların kabaca onda dokuzu çiftçi, onda biri de şehir esnafı idi. Çok az sayıdaki köle ve/veya işsiz dışında, herkes kendi işinin sahibiydi. Peki, bu kendi işinin sahipleri girişimci miydiler? Hayır! Aynı çalışma düzeni yüzyıllar boyu devam edip gidiyordu. İnsanlar, şehirde olsun köyde olsun, neredeyse hazır sayılabilecek, babalarından kalma birer işe “giriyor”lardı. Kolay girdiklerinden ötürü de, herhangi bir işe “girişmeyi” düşünmüyorlardı.

Cantillon''un entrepreneur tanımındaki eksikliği, 20. yüzyıl başlarında Joseph Schumpeter giderdi. Çağımızın en büyük iktisatçılarından biri sayılan Avusturyalı düşünüre göre, girişimciliğin temel oluşturucu ögesi “yaratıcı yıkım”dır. Girişimci, yeni bir düşüncesi, yeni bir tarzı olan kişidir. Bu yeni düşünce ve/veya tarzı uygulayabilmesi için, eskiyle hesaplaşması, gereğinde eskiyi yıkması gerekmektedir. Schumpeter''in terminolojisinde girişimci ile devrimci eşdeğer kelimelerdir. Ya yeni bir şey yapar; ya da eski şeyi yeni bir tarzda yapar. Ya devrimcidir, ya reformcu.

Schumpeter sonrası girişimci tanımlarında süreç kavramına vurgu yapılmaktadır. Girişimci bir defaya mahsus yenilik yapan değil, sürekli yenilik peşinde koşan bir kişidir. Yani Schumpeter''in yaratıcı yıkımı bir tür “sürekli devrim”dir. Yeni tanımlarda öne çıkan diğer anahtar kelimeler ise şunlardır: Birey, risk, fırsat ve örgütsel girişim. Dolayısıyla, şöyle bir geçici tanım önerebiliriz: Girişimci, mevcut iş ve iş anlayışıyla yetinmeyen; risk üstlenerek yeni fırsatlar peşinde koşan; bu uğurda mevcut işini terk etmeyi göze alan atılımcı bir ekonomik öznedir. (Aynı atılımcı ruha ekonomi dışı alanlarda sahip olan ve bunu hayata geçiren kişiler için siyasal girişimci, kültürel girişimci gibi sıfatlar da pekala kullanılabilir.)

Gazetelerden rastgele seçtiğimiz iki haberden hareketle, girişimciliğin temel niteliklerini belirlemeye çalışalım:

“Gazozu bıraktı, organik meyve suyuyla 13 milyon doları aştı!” (Hürriyet, 16 Ocak 2007; s. 14.)

Aksaraylı Yaşar Eşmekaya, 1994 yılına kadar maden suyu bayiliği ve gazoz imalatıyla uğraştı. Oğlu Çağrı''nın da “girişimci olmayı istemesi” üzerine, yeni bir ürün projesi geliştirdi ve Elite Organik Meyve Suları şirketini kurdu. Eşmekaya''nın Ankara''daki iki fabrikasında üretilen nar, armut, kavun ve üzüm başta olmak üzere 12 farklı organik meyve suyu; ABD, Japonya, Kanada, Avustralya, İngiltere, Tayvan, Çin, İsveç, İsviçre ve Almanya''ya ihraç ediliyor. Elite Naturel''in 2006 cirosu iç pazardan 11, ihracattan 2.4 milyon dolar olmak üzere 13.4 milyon dolar. Şirket ihracatını 3 yılda 5''e katlamayı hedefliyor.

Şimdi bu haberin ayrıntılarına geçip, girişimci nitelikleri bakımından çözümlemeye çalışalım: