InterNet"in azizliği

On yılda neler değişti neler... 1989 yılında Microsoft, piyasa değeri 3.3 milyar dolar olan, Amerikan standartlarına göre küçük bir şirketti. Business Week''in "Küresel 1000" listesinde ancak 539. sırayı alabiliyordu. 1999 yılında, 407 milyar dolarlık piyasa değeriyle birinci sıraya oturdu. On yıl öncesinin birincisi olan Nippon Telegraph & Telephone ise 13. sıraya geriledi. Bu süre içinde sadece üç şirket ilk ondaki yerlerini koruyabildi: IBM, Exxon ve Royal Dutch/Shell. On yıl öncesinin NTT dışındaki altı Japon banka veya şirketi, 1999 yılında ilk 50 içine giremediler. İlk 100 içinde sadece dört Japon kuruluşu yer alıyor: NTT 13. (157 milyar $), NTT Docomo 27. (106 m$), Toyota Motor 32. (100 m$), Bank of Tokyo-Mitsubishi 65. (62 m$). Küresel 1000''e Japonya 135 şirket verebilirken, ABD tam 494 şirket vermiş!

Derginin on yıllık karşılaştırma cetvelinin spotu, yaşanan değişimi özetliyor: "Patırtılı Değişim Evresi: Japon Balonundan Net''in Zaferine". (Balonu, kabarcık anlamına gelen ''bubble'' kelimesi için kullanıyorum. Anlamı mecazen daha iyi karşılıyor.) İşi biraz anlar gibi oluyoruz: Japon ekonomisi 80''lerin sonlarına doğru şiştikçe şişmiş; buna karşılık Amerikan ekonomisinde yeni bir sayfa açılmış: InterNet. O zaman sorumuz şuna dönüşmüyor mu: Amerikan ekonomisi ve InterNet de bugün birer "balon" olamaz mı? Onları da Japonya''nın kaderi bekliyor olmasın!

İlk işaretler ay başında gelmeye başladı. Internet şirketlerinin hisseleri birkaç hafta içinde ortalama yüzde 50 değer kaybetti. Goldman Sach internet endeksi Nisan ayından bu yana yüzde 45 düşüş gösterdi (Financial Times, 7 Ağustos 1999, s. 6.) Online perakendeci Amazon.com hisselerindeki düşüş yüzde 48, eBay''inki yüzde 57, America Online''ınki yaklaşık yüzde 50 oldu. Şimdi iktisatçılar şunu tartışıyor: Bu bir düzeltme yönelişimi, yani şirketler gerçek değerlerini mi buluyor? Yoksa internet şirketlerinin müstakbel büyüme trendlerini mi yansıtıyor?

Daha ürkütücü bir soru şu: Benzer bir "düzeltme" diğer sektörlerde de görülecek mi? Açıkçası, Wall Street balonunun topyekün havası alınacak mı? Bir yazar, ABD dışındaki ekonomik iyileşmenin, Wall Street balonunu patlatma tehlikesi taşıdığını, fakat bunun New York kadar diğer büyük borsalar üzerinde ölümcül etkiler bırakacağını belirtiyor: "Dow Jones endeksi, FED başkanının işaret ettiği irrasyonel coşku hattının gerisine çekilir, yani 4000 küsur puan düşerse, dünyanın diğer hisse senetleri borsalarında neler olur? Tarih iyi bir rehberse, pek vahim şeyler olur. Geçen yaz, Amerikan borsası beşte bir düşünce, Japon ve Fransız borsaları da aynı oranda geriledi. İngiliz borsası dörtte bir, Alman borsasıysa üçte bir değer kaybetti. Bu beş borsada işlem gören hisseler, dünya hisse senedi portföyünün tam yüzde 96''sını oluşturuyor. ABD''nin bu pastadaki payı ise yüzde 48."* Özetle, Wall Street balonu söndüğü zaman, ABD kadar diğer büyük ekonomiler ve topyekün dünya ekonomisi belki daha fazla etkilenir.

Amerikan borsasında ciddi bir değer düşüşü yaşanırsa, tüketim talebi daralır. Bu hem büyüme oranlarını aşağı çeker, hem ithalatı azaltır. ABD''nin bu yılki ithalatı normal şartlarda 1 trilyon doları bulacak gibidir. Yani, dünyada satılan her 6 dolarlık maldan bir doları Amerika''ya satılıyor. ABD ithalatı ciddi bir daralma yaşarsa, bundan etkilenmeyecek hiçbir ekonomi kalmaz.

(*) Tony Jackson: "Waiting for the big bang," Financial Times, August 7, 1999.