Kurban ettiğimiz nefsimizdir

Elif, Nûn, Sin. Enis, Enes veya Nisyan. Yani insan. Hem yaklaşan hem uzaklaşan bir varlık. Enis-i dil, gönüldaş demek. İnsan "Kalü: Belâ"daki ahdini unuttuğu ölçüde Allah''tan, yaradılışın kaynağından uzaklaşıyor. Kurban, kurb anı. Kurb, yakınlık; akrabalık. Kurban ile sadece insanlara değil; Allah''a da yaklaşıyoruz.

Kurban ettiğimiz hayvanla iki şeyden vazgeçiyoruz: İnsanlar nezdinde, servetimizin bir kısmını muhtaçlara bağışlamakla, toplumsal sorumluluğumuzu yerine getiriyoruz. Yaratıcı nezdinde ise, bizi O''ndan ayıran her şeyden vazgeçebileceğimizi ilan ediyoruz. Boğazlanan sadece koç değil, aynı zamanda ve bilhassa kendi nefsimizdir.

"Nefsin boğazlanması" modern zihin için ürkütücü, hatta tiksindirici bir ifade. Modern insan nefs-sever olduğu kadar, hayvan-severdir de. Cemal Süreya''nın deyişiyle, "İçindeki sevgi insanları atlayıp hayvanlara uzanmış"tır. Hayatı dünyadaki varoluşla sınırlayan bir zihin elbette nefsin boğazlanmasını ürkütücü bulacaktır. Müslümanlar içinse dünya hayatı, ebedî hayata bir girizgâhtan ibarettir. Burada, "bir ağacın altında geçici bir süre dinlenen yolcular" gibiyiz. Yunus şiirinde ne güzel betimliyor.

Hac ve kurbanın zengin ibadeti, oruç ile namazın da yoksul ibadeti oldukları söylenir. Bence gönlü zengin olan için, hac ve kurban da yoksul ibadetidir. Tek istisna, gerçekten çok zor durumda olan insanlardır. Toplumun genel refah düzeyi yükseldikçe, hacca gitmek de, kurban kesmek de belirli zümrelere mahsus olmaktan çıkar. Refah düzeyinin yükselmesi, ciddi sosyal organizasyon işidir. Üretken olmak için, bireyleri üretken kılacak sosyal sistemler kurabilmek lazım. Bunun için de teorik birikime ve yol açıcılığa ihtiyaç var.

ANLAYIŞ dergisinin Ocak sayısında, İbn Haldun''dan hareketle Müslüman bir toplumun nasıl üretken hale gelebileceğini tartıştık. Oradaki görüşlerimi okuyuculara bayram hediyesi niyetine özetliyorum: İbn Haldun klasik bir düşünürdür. Klasik, yani zamana dayanan; pabucu dama atılamayan. Tunuslu tarihçinin üretim, değer/fiyat, para ve bölüşüm ''teorileri'' günümüz için çok değerli fikirler içeriyor. İbn Haldun, iktisadî ilişkilerin toplumsal bağlamını tartışırken, 18 ve 19. yüzyılın sosyolog ve ekonomi politikçilerine parmak ısırtacak bir kavrayış derinliği gösteriyor. Petty, Smith, Malthus, Saint Simon ve Marx''ın dile getirdiği sayısız fikrin sadece tohumlarını değil; bizzat olgun hallerini İbn Haldun''da bulabiliriz.

İbn Haldun''a göre, insanın bir dünyalı olarak gayesi üretim yapmaktır. "Allah Teâlâ insanı yaratmış, gıdasız yaşaması ve hayatını devam ettirmesi mümkün olmayacak surete ve biçime koymuş, fıtratı ile gıdasını aramayı ve kendisine tevdi edilen kudret ile bunu elde etmeyi ona belletmiştir." (Mukaddime, Süleyman Uludağ çevirisi, I/213.) Üretimin gerçekleşmesi için bir takım faktörlerin bir araya gelmesi/getirilmesi gerekiyorsa da, ana üretim faktörü insan emeğidir. "Mal ve sermaye terakümü, emeğin değerinin terakümünden başka bir şey değildir. Esas olarak ortada emekten başka bir şey yoktur ve birikimden maksat da bizzat emeğin kendisi değil, (ondan hasıl olan değer)dir." (II/695.) Üretim tek başına değil, sosyal bir örgütlenme sayesinde gerçekleştirilir. "İnsanlardan bir kişinin kudreti, muhtaç olduğu gıdayı tek başına elde etmeye kâfi gelmez. Yardımlaşma suretiyle, üretime iştirak edenlerin kat kat fazlasının ihtiyacını karşılayacak miktarda mal ve rızk hasıl olur." (Mukaddime, I/213.) Her şey Allah''tan gelir; fakat birleşik emekler, herkesin ihtiyacından fazlasını üretir. Medenî hayatın kaynağı bu fazlalıktır. Onunla savunma, eğitim, sağlık ve diğer toplu ihtiyaçlar karşılanır.

Bir ülke nasıl zenginleşir? İbn Haldun''un bu soruya verdiği cevap, Adam Smith ile Michael Porter''ın cevaplarını aratmaz niteliktedir. İbn Haldun''un yaklaşımı, 400 yıl sonra Adam Smith, 600 yıl sonra Michael Porter ve Paul Romer gibi iktisatçılar tarafından aşağı yukarı aynı kelimelerle tekrar edilmiştir. Smith''in Ulusların Zenginliği (1776) başlıklı eseri, ülke zenginliğini paraya (altın ve gümüşe) bağlayan Merkantilistlere bir tür reddiyedir. Konumuzla irtibatlı olarak, eserin ana fikrini şöyle özetleyebiliriz: Bir ülkenin zenginliği eşittir: O ülkede emeğin üretkenlik derecesi çarpı üretken emek miktarı.

Michael Porter, 1990 yılında yayımlanan ve Smith''in kitabına adeta nazire olarak yazdığı Ulusların Rekabetçi Üstünlüğü başlıklı eserinde, Smith''in formülünü inceltir: Bir ülkenin zenginliği rekabetçi üstünlükle sağlanır. Rekabetçi üstünlük eşittir: O ülke insanlarının yenilik yapma ve cihazların kapasitesini yükseltme kabiliyeti ("The ability to innovate and upgrade.")

Paul Romer, 2004 yılında yayımlanan Sonsuz Hudutlar: Fikirler Ekonomik Büyümeyi Sürükler başlıklı eserinde, Smith ile Porter''ın düşüncelerini zirveye taşır: Elimizde mevcut olan fabrika veya çiftliklere, onların aynısından daha fazla katmak ülkeyi zenginleştirmez. Gerçek servet yaratımı, ister soya fasulyesi üzerindeki geliştirmeler gibi küçük, ister bilgisayar çipleri gibi büyük icatlar olsun, yeniliklerden gelmektedir. Ekonomik büyümeyi sürükleyen şey, fikirlerdir. Hükümetlerin takip edebilecekleri en önemli politikalar vergi ve harcamalarla değil, yeniliklerin hızını arttırmakla alakalı olmak zorundadır.

İbn Haldun''un bu bağlamdaki fikirleri ise şöyle özetlenebilir: Uluslararası (o zamanlar için, şehirler-arası) işbölümünün temeli tabiat değil, beşerî becerilerdir. Ekonomik gelişmenin motoru, şehrin fikrî ve tecrübevî altyapısıdır. Üretimin ana kaynağı, üretken emektir. Dolayısıyla, bir ülkenin ekonomik gelişmesini engelleyen temel husus, ülke ahalisinin emeğinin kalifiye olmamasıdır. Uluslararası işbölümünün esası doğal kaynaklar değil, yurttaşların becerisidir: "Bazı sanatlar bazı şehirlere mahsustur. İhtiyaç duyulan lüzumlu işgücü (a''mâl) bazı şehirlerin halkına mahsustur. Bu yüzden o şehirlerdeki halk, o işlerle meşgul olur, onunla ilgili sanatta maharet kazanır, bu gibi faaliyetler o şehir sakinlerinin hususiyeti olur... Geçim zaruretinin icabı olan sanatlar (terzilik, demircilik, marangozluk..) her şehirde mevcuttur. Refah ve onunla ilgili âdetlerin icabı olan meslekler ise sadece imaret cihetinden fazla gelişmiş, refah ve hadaretten çokça pay almış şehirlerde bulunur: Zücaciye, kuyumculuk, attarlık, bakırcılık..." (Mukaddime, II/683.)

İbn Haldun sosyolojisinin temel kavramı olan asabiyeyi ekonomik gelişmenin psikolojik motoru olarak da kullanabiliriz. Asabiye, dayanışma ruhudur. "Beraber hareket etmezsek mahvoluruz!" psikolojisi. Mesela modern zamanlarda Japonya gibi bir ülkeyi adeta kanatlandıran şey, şu veya bu gizemli yönetim tekniği değil, güçlü Japon asabiyesidir. Nippon adlı televizyon dizisinin bir bölümünde mühendis Onno''nun serüveni anlatılmıştı. Onno, 1950''lerde Nissan firmasında çalışan teknik bir elemandır. Firmanın sabit yatırımları yetersiz olduğundan, üretimde kullanılan kalıpları sık sık değiştirmek gerekmektedir. Kalıp değiştirme işi yaklaşık 6 saat sürmekte, bu ise muazzam bir işgücü kaybına yol açmaktadır.

Onno ve arkadaşları birkaç hafta çalışarak bu işi 8 dakikada yapmayı başarırlar. Tam bir beşerî mucize. Dizinin senaryosunu yazan ünlü sos-yolog Ronald Dore, Onno''yu karşısına almış soruyor: "Bu kadar muazzam bir işi nasıl başardınız?" Onno tipik bir Japon gibi kıvırmaya başlıyor: "Aaa, çok çalıştık; sabahlara kadar uğraştık. Falan filan." Japon toplumunu çok iyi tanıyan Profesör Dore, Onno''ya pabuç bırakmıyor: "Türkler, Araplar da çalıştı. Fakat bir tek siz başarılı oldunuz. Bu akılalmaz derecedeki başarıya sadece siz ulaştınız. Neden?"

Onno, yakasını kurtaramayacağını anlayınca ciddileşti. Gözleri daldı. Adeta vücut kimyasının değiştiğini hissettim. Gözlerini kısıp dedi ki: "Eğer bir ölüm kalım savaşı vermekte olduğunuza inanıyorsanız, akılalmaz işler yapabilirsiniz."

Nefsini boğazlama cesareti gösteremeyenler, akılalmaz işler yapamazlar!