Osmanlı hüznü

Osmanlı asırlarının icmalini yapmaya çalıştığımda, nedense aklıma Attila İlhan''ın şiir kitabı takılır: Elde var hüzün! Yediyüzüncü yılı da hüzün içinde kutlamakta olduğumuz doğruluyor bunu. Osmanlı hüznü içimize işlemiş.

Dinozorlara kulak verirseniz, Osmanlı mirası diye birşey yoktur. Cumhuriyet yepyeni bir gerçekliktir. Dolayısıyla "Osmanlı hüznü" de olsa olsa basit bir nostaljiden ibarettir.

İlim ehli, hayır diyor! Osmanlı, toplum hayatımızın her alanında varlığını hissettirmeyi sürdürmektedir. Yaşayan en büyük Osmanlı tarihçisi, daha doğrusu sosyal-bilimcisi, Halil İnalcık: "Yalnız sanatta, musikide, güzellik anlayışımızda, mutfağımızda değil; yaşam tarzı ve davranışlarımızda, hatta din anlayışımızda Osmanlı yaşamaktadır. Bu sosyolojik bir gerçektir." diyor.(Cogito, 19, Yaz 1999, s. 40.)

Osmanlı sosyal sistemine ilgim Kemal Tahir''in Devlet Ana romanıyla başlamıştı. O yıllarda İsmail Cem''in, Stefanos Yerasimos''un, Mehmet Doğan''ın "gerikalmışlığımızın tarihi" diye özetlenebilecek teze dair tartışmalarını okuyordum. Bir gün, İdari Bilimler Fakültesinin panosunda şöyle bir duyuru okuduğumda çok şaşırmıştım: "Prof. Ömer Lütfi Barkan, 412 numaralı odada ''Onaltıncı yüzyılda fiyat hareketleri'' konulu bir konuşma yapacaktır!"

Hafızam beni yanıltmıyorsa, 1977 yılının bahar aylarıydı. Barkan Hoca''yı ölü biliyordum. Okuduğum bütün kitapların bibliyografyaları onun kitaplarıyla başlıyor ve bir iki sayfa sürüyordu. Böyle bir adam, yaşıyor olamazdı!

Ertesi yıl tarih bölümünde ders vermeye başladı. Ders programım uygun olmadığından, kredisiz olarak devam ettim bir süre. Bir gün Mehmet Genç hocayı getirmişti. "Bu adama iyi bakın, demişti. Dünyanın en saf, hesap kitap bilmez tiplerinden biridir. Şereflikoçhisar''da kaymakamdı. Tüfeğini omuzuna asar, geyik avına çıkardı. Herkes kendisinden korkardı. Şimdi benim peşimde, arşivlerin tozlu raflarını karıştırıyor. Ne zaman akıllanır, bilmem!"

Günün modası, Osmanlı''nın feodal mi, yoksa Asya tipi üretim tarzına uygun bir yapı mı olduğu tartışmasında tribünlerden birine geçmekti. Bakın, diyordu: Ben elli yıldır Osmanlı tarihi üzerinde çalışıyorum. Henüz belgelerin yüzde biri bile tasnif edilmiş değil. Biz arşive girer, kâğıt yığınlarının ancak en üzerindeki belgeleri alırız. Sonra onları, ''rahat okunabilenler/okunamayanlar'' diye çok ilmî (!) bir tarzda ikiye ayırır, okunması problemli olanları tekrar rafa kaldırırız. Bu çalışma şartları altında, bir ondokuzuncu asır Avrupalı düşünürün (Marx), Hindistan''dan yazılmış birkaç mektuba dayanarak söylediği sözleri kendi tarihimizde doğrulatmaya çalışmamız kadar saçma birşey olabilir mi? Şehir hayatının geliştiği, paranın geniş biçimde kullanıldığı bir ekonomiye ''otarşik'' (kapalı, kendi kendine yeterli) damgasını basmak abesle iştigal değil midir?

Mehmet Genç ile en son Temmuz ayında Bilim ve Sanat Vakfı''nda karşılaştık. Yılların bilgi ve tecrübesini şu muazzam tesbitinde billurlaştırıyordu: "Osmanlı tarihini yükseliş/durgunluk/gerileme/çöküş diye dönemlere ayırmak yanlıştır. Belki kabaca 300 yıllık yükseliş ve bir o kadar da geriçekilişten söz edebiliriz. İkinci dönem, birincisinden daha başarılı geçmiştir!"

Evet, bütün mesele bu inceliği kavrayabilmekte. Bütün sosyal sistemler ölümlüdür. Bütün sosyal sistemler yükselir ve düşerler. Mehmet Genç, Osmanlı''nın düşüşü, yükselişinden daha muhteşemdi, diyor. Üzerinde düşünmeye değmez mi?