Dolar tırmanışta

Kemal Derviş''e, Gaziantep milletvekili Nurettin Aktaş, 19 Şubat ile 21 Şubat arasında, Merkez Bankası''nın, kime, ne kadar dolar sattığını sordu. Derviş''in cevabı gazetelere kısaca yansıdı. Cevabı daha teferruatlı biçimde sütunumuza alıyoruz. 5 milyar dolar nasıl ve neden Merkez Bankası''ndan çıkmış, görelim.

Derviş açıklıyor

"...19 Şubat 2001''de, piyasa katılımcılarının programa olan güveni sarsılmış ve o gün, ertesi gün valörü ile 7.6 milyar dolar satılmıştır. Merkez Bankası''nın kurları dalgalanmaya bırakması gündeme gelmiştir. Ancak, dalgalanma kararı verilinceye kadar, mevcut para programının uygulanmasına devam edilmiş ve TL getirene döviz verilmiştir. Bu çerçevede 20 Şubat 2001 valörüyle satılan yukarıda belirtilen tutarın 6.2 milyar doları geri alınmış ve sonuçta sadece 1.5 milyar dolar, TL karşılığını Merkez Bankası''nda bulunduran bankalara, program çerçevesinde, kur taahhüdü gereği satılmıştır. Uygulanmakta olan para programının bir gereği olarak, TL likiditesinin kısılması, kısa dönemde faizleri çok yüksek seviyelere çıkarmış, buna rağmen dövize olan talep devam etmiş ve 21 Şubat 2001''de, yine TL karşılığını hazır bulundurabilenlere, 3.5 milyar dolar satılmıştır. Sonuçta, gösterilen tüm çabalara rağmen, para programının mevcut şekliyle sürdürülebilmesi için gerekli olan güvenin tesis edilemediği, dolayısıyla TL ve döviz piyasalarında oluşan dengeleri devam ettirmenin, 21 Şubat 2001 akşamı itibariyle mümkün olmadığı görülmüştür. Döviz kurlarının serbest dalgalanmaya bırakılması kararı 21 Şubat''ı 22 Şubat''a bağlayan gece, piyasaların kapalı olduğu zaman dilimi içinde alınmıştır. 19-21 Şubat tarihleri arasında, program çerçevesinde, TL karşılığı satılan toplam döviz tutarı 5 milyar dolar olup, bu tutar için 84 banka, özel finans kurumu ve yetkili müessese ile işlem yapılmıştır. Merkez Bankası tarafından piyasaya satılan döviz, hiçbir şahıs, şirket ve bankayı kollamak amacıyla verilmiş değildir."

Program çerçevesinde(!)

Görüldüğü gibi her şey "program çerçevesinde" cereyan etmiş! Gene bu program çerçevesinde bir kamu bankasının (Ziraat Bankası''nın ) nakit sıkışıklığını aşması için, Hazine para vermemiş. Tedirginlik artmış, Ziraat Bankası açığını piyasaya başvurup kapatmaya çalışınca, faizler anormal tırmanmış.

19 Şubat''tan itibaren dövize hücum başlamış, ama, dalgalı kura ancak iki günde geçilmiş. Bir gün önce karar alınabilseydi, sadece 1.5 milyar dolar elden çıkacaktı. Ama yavaş yavaş hareket edildiği için "program çerçevesinde" Merkez Bankası ucuz kurdan 5 milyar dolar satmış.

5 milyar dolar 686 bin TL''den satılınca, devlet 3 katrilyon 430 trilyon lira elde ediyor. Oysa, dalgalı kur, kısa sürede "1 dolar = 1 milyon 300 bin TL''ye" ulaştı. Satış 1 milyon 300 bin liradan gerçekleşseydi, 3 katrilyon lira ek imkân sağlanmış olacaktı. 5 milyar doların eski kurdan satılmış olmasının TL yükü, 3 katrilyon lira. (Yaklaşık 2 milyar 300 milyon dolar.)

Milletvekili Nurettin Aktaş''a verilen cevapta, Derviş aynen şöyle diyor: "Merkez Bankası''nın temel işlevlerinden biri, ülke parasının değerini korumak ve Türkiye''nin yükümlülüklerini zamanında yerine getirmesini sağlamaktır. Serbest piyasa ekonomisi düzeninde bir ülke parasından ayrılmak isteyen her kim olursa olsun, karşılığında talep edilen dövizi temin etmek, ülkemizin itibarı açısından son derecede önemlidir. Gelen talebin karşılanmaması halinde, oluşabilecek çalkantı, dövizin giderek katlanması nedeniyle kuru çok aşırı seviyelere çekebilecektir."

4 banka

Sanki ülkede itibar kaldı! Sanki kur, aşırı seviyelere çekilmedi.

Ayrıca 5 milyar doların büyük bölümünün 4 bankaya satıldığı ortaya çıktı. Bunlar, Akbank (Sabancı), Tekstilbank (Turgut Yılmaz''ın ortak olduğu banka) City Bank ve HSBC.

Demek, Derviş, "5 milyar doları, 84 banka, özel finans kurumu ve yetkili müesseselere sattık" derken, aslan payını almış olanları gizliyordu.

O kadar yüksek faize rağmen, özellikle 4 bankanın devalüasyonu sezip, liralarını dolara çevirmesi, acaba mesleki öngörüye mi dayanıyor, yoksa, içeriden alınan bilgiye mi?

Miras''ın iddiası

Özellikle, TOBB Başkanı Fuat Miras''ın iddiasını gözardı edemeyiz. Miras, bir bankanın çok yüklü bir meblağı, devalüasyondan bir gün önce Hazine bonosuna yatırdığını, devalüasyon günü birdenbire ve teminatını yakmak pahasına, bono almaktan vazgeçip, dövize yöneldiğini anlatıyor. Alım, normal ticari faaliyetlerini aşan miktarda gerçekleşiyor.

Miras''ın bahsettiği banka, yukarıda adı geçenler arasında var mı?

Aynı gün, Tufan Türenç bir başka söylentiden bahsediyordu: "Bir siyasetçimizin yakını, dalgalı kura geçilmeden iki gün önce bir bankada iki yüz trilyon liralık hesap açtırmış. Aynı gün bu para dolara çevrilmiş. Dalgalı kura geçişten sonra dolar yükselince, yeniden Türk lirasına dönüştürülmüş ve para çekilerek hesap kapatılmış. Olay doğru olabilir; çünkü bundan önceki devalüasyonlarda da bu tip vurgunlara çok tanık olduk. O günlerde bunları herkes biliyordu, ama kimse de bir şey yapamadı. Çünkü minareye çok iyi kılıf hazırlanmıştı." (14 Nisan 2001 - Hürriyet)

Bir bankaya 200 trilyon yatırabilecek siyasetçi yakını parmakla sayılacak kadar az. Hatta, insanın aklına sadece bir kişi geliyor. 1994 devalüasyonunda da aynı şahsın ismi, bir banka dolayısıyla epeyce tartışılmıştı.

Özallı yıllar

Burada ufak bir hatırlatma yapmak isteriz. "Kamu bankalarının görev zararları 1990''ların başında ortaya çıktı ve bugüne kadar artarak devam etti. Ziraat, Emlak ve Halk Bankası''nın toplam 20 milyar dolar tutarında görev zararı var" denilerek, 1980''lerin günümüze etkisi gözardı ediliyor.

Oysa, 1990 öncesinde Turgut Özal''ın bütçe disiplinine riayet ettiği pek söylenemez. O tarihte, çok sayıda fon kullanılarak, hesapsızca harcama yapılıyordu. Toplu Konut Fonu ve Emlak Bankası kanalıyla bazı müteahhitlerin nasıl abad edildiği unutulmamalı. Ya, 3-4 misli fiyatla yaptırılan otoyollara ne demeli?

Özal döneminde, iç ve dış borçlarda önemli artışlar meydana geldi. 1983''te 11 milyar 332 milyon dolara tekabül eden iç borç stoğu, 1989''da (Özal''ın Cumhurbaşkanı seçildiği yıl) 18 milyar 142 milyon dolara çıkmıştı.

Dış borç stoğu ise, 1983''te 18 milyar 385 milyon dolardı, 1989''da bu rakam 41 milyar 751 milyon dolara ulaştı.

Sıcak para denilen mekanizmayla da Özallı yıllarda tanıştık. Kur-faiz makasından yararlanmak üzere dışardan borçlanan bankalar ve sermaye sahipleri, Hazine bonolarını satın alıyorlardı. Faiz, döviz kuru artışından daha yüksek olduğu için, aradaki fark, kâr olarak bankaların ve sermaye sahibinin cebinde kalıyordu. Kur-faiz makasına dayanarak, dolar üzerinden yüksek oranlarda para kazanma imkânı o yıllarda doğmuştu. Kısa vadeli kâr peşinde koşan paraya, sıcak para denilmekteydi. Aynı uyguluma bugün de devam ediyor. Sanayi sektörü üretim dışı faaliyetlerinden, yani faizden asıl kârı sağlıyor.

2000 yılı sonu itibariyle iç borç stoğu 54 milyar dolara, dış borç stoğu da 114 milyar dolara çıktı.

Dış borç stoğu Yılmaz hükûmeti iş başına geldiğinde 84 milyar dolardı. İç borç stoğu da (1997 Haziran sonu itibariyle) 28 milyar 632 milyon dolara tekabül ediyordu.

Bu rakamlar son üç buçuk yıl içinde, hem iç, hem de dış borcun nasıl katlanarak arttığını göstermektedir.

Piyasaya dolar baskısı

Kemal Derviş''in istediği kanunlar çıkıyor. Ama piyasa rahatlamadı. Çünkü dövizin üzerindeki baskı sürüyor. Bankalar, hükûmetin taahhüdüne inanarak, dolarla borçlandılar, % 30 - 35 faizli Hazine bonosu aldılar. Bono faizi % 198''e kadar çıktı (Son ihalede % 120). TL, dolar karşısında % 80-90 değer kaybetti. Dolayısıyla, sermaye sahiplerinin ve bankaların, ellerindeki bonoların değeri çok düştü.

Bankalar, hükûmetin ekonomi politikasına inandıkları için büyük zarar uğradılar. Bankacılık sektörünün 25 milyar dolar, reel sektörün 20 milyar doları bulan borçlarından söz ediliyor.

Bu bir şekilde hal edilmedikçe, Şeker Kanunu, Tütün Kanunu, Doğalgaz Kanunu gibi yapısal reformlarla iş düzelmez.

Söz konusu kanunların, sadece uzun vadede bir yararı olabilir. Kara delikler kapanır, rekabet geliştirilirse, enflasyonun dizginlenmesi kolaylaşacaktır. Ama yarını inşa ederken, bugünü unutuyoruz. Belki de, piyasa düzelirse, hükûmetin yapısal reformları gerçekleştirme iradesinin kalmayacağı düşünülüyor. Bu yüzden "havuç ve sopa" ile Meclis çalıştırılıyor.

Dolar 1 milyon 300 bin lirayı buldu. Çare Meclis''te değil, hükûmetin piyasayı düzenlemek için alacağı tedbirlerde.