Mutluluk

Geçenlerde gazetelerde yayınlanan mutlulukla ilgili bir anketin sonuçlarına inanılacak olursa, mutlulukla zenginlik arasında nerdeyse ters orantılı bir ilişkinin bulunduğuna inanmamız gerekecek. Bazı zengin ülkeler mutluluk sıralamasında alt katlarda yer alırken, bazı yoksul ülkeler üst sıralara sıçramış görünüyor. Bu anketin ulaştığı sonuç acaba gerçeği ne ölçüde yansıtmış olabilir? Bu sorunun cevabını verebilmemiz için, ankette yer alan soruları ve o sorulara verilen cevapları bilmemiz gerekiyor. O listedeki sıralamaya göre Türkiye''de yaşayan insanlar ABD''de yaşayanlardan daha mutlu görünüyor. Listenin en tepesindeyse Venezuela, ikinci sırada da Nijerya yer alıyor: ikisi de, yoksul sayılan ülkeler bunlar.

Acaba gerçekten mutlulukla zenginlik arasında ters orantı var mıdır? İnsanlar zenginleştikçe mutlulukları azalıyor; yoksullaştıkça da mutlulukları artıyor mu? Bir defa, mutluluğun ne olduğuna dair bir belirlemede bulunmadan, bu demektir ki, neye mutluluk adını verdiğimizi/vereceğimizi bilmeden, bu türden ilişkiler kurmak doğru sonuçlar vermez. Zengin insanların zorunlu ihtiyaçlarını giderme gibisinden bir dertleri söz konusu değildir: zengin demek, bir bakıma, zorunlu ihtiyacını karşılamış olan demektir. Dolayısıyla zengin insanın karnını doyurmakla sağlayabileceği bir haz (şayet mutluluk hazla özdeşleştirilebilirse) yoktur. Oysa, yoksul için, sırf karnını doyurmuş olmak mutluluk sebebi sayılabilir. Zengin birisi için otomobil sahibi olmanın da onun indinde bir değeri bulunmayabilir, çünkü bu da onun ulaşılabilirlik alanı içinde bulunur. Oysa yoksul biri için otomobil sahibi olmak, onu uzun süre mutlu kılabilecek bir olgudur. Zengin biri ise gözünü uçağa dikmişse, değil tek bir otomobil, birkaçı bile onu kesmezken, o ancak göz koyduğu uçağa sihiplenmekle mutlu olabilir.

Kaldı ki, şimdi kullandığımız kıstaslar da "modern zamanların" bize dayattıkları arasında yer alıyor. Zenginliğin ölçütü olarak belli bir gelir düzeyini (millî gelirden fert başına düşen meblâğı) esas alıyoruz. Böyle bir ölçüt nesnel gibi görünmekle birlikte, son tahlilde, nesnel denilen bu ölçüt de, mevcut verilere nisbet edilerek elde edilmiş olduğundan, onun nesnelliği de kuşku götürür mahiyettedir. Öyleyse en sonunda, mutluluk diye belirlenen olgu, kişinin kendini mutlu saymasıyla kaim kılınabilir diyebiliriz: kişinin kendini mutlu saymasını mutluluk için yeterli görebiliriz. Böylece maddî ve manevî yönden kısıtlı bulunanların, daha az şeyle mutlu olabileceklerini; oysa maddî (mal mülkçe) ve manevî (entellektüel) yönden varsıl olanların mutlu olabilmek için daha fazla şeye ihtiyaç duyacaklarını farzedebiliriz. Fakat burada bile, dikkat edilirse, ölçütümüzü maddî bir esasa dayandırmaktayız.

Oysa dünya görüşünün de, insanların mutluluğunda pay sahibi olabileceğini farzetmemiz mümkündür. Örneğin İslâm''da kanaat diye adlandırılan ve genelde insanın elinde bulundurduğu ile yetinmesini öngören telakki tarzı, başka her türlü zenginlikle ölçülemeyecek oranda bir zenginlik duygusu geliştirir. Kanaat sahibi olanın, elindekiyle yetinme anlayışı ve melekesi gelişmiş olduğundan (olacağından) o, elinde her ne bulundurursa onunla yetinir ve sırf bu yetinme duygusu bile ona tatmin sağlayabilir.

Olaya böyle baktığımızda, mutluluğun "sahiplenme" olgusuna dayandırılarak açıklanmasının yalnızca yetersiz kalacağını değil, aynı zamanda insanı sahte mutluluklarla avunduracağını bile ileri sürmemiz mümkün hale gelebilir. Dahası sahiplenme olayının nihayetine erişilemeyeceğinden, insanın, sahiplenmenin her aşamasında bazı sahte avuntularla kendini mutlu kabul ettiğini (bu demektir ki, uydurma mutlulukla avunduğunu) ileri sürebiliriz. Burada, kişi kendini mutlu sayıyorsa mutludur demenin imkânı da ortadan kalkıyor: çünkü burada, mutluluk maddî esasa istinad ettirildiğinden, o istinadın oturtulacağı temelin mevcudiyeti ortadan kalkmış olmaktadır. Kişi çünkü, bir sonraki aşamaya nisbetle daima daha az zengin durumda bulunmaktadır.

Böylece, sanıyorum zenginliğin (ki buradaki anlamıyla manevî sferde yer alıyor) ve ona bağlı olarak da mutluluğun, kanaate dayandırılabileceği sonucuna ulaşmak mümkün görünüyor.