Atıl bilinç

Bir bilincin âtıl kalmış olmasıyla onun kökten yok bulunması arasındaki fark, onların öykülerinin yazılıp yazılamayacağına ilişkin ip ucunu da verir bize. Kökten bilinçten yoksun bulunan bir nesnenin öyküsünün yazılamayacağını ileri sürüyoruz. Çünkü öykünün, en temelde bir bilinç hareketinin dile getirilmesi olayı olduğunu söylüyoruz. (Burada kullandığımız "bilinç hareketi" ifadesini, özel bir anlatım tekniği olarak kullanılan "bilinç akımı" deyiminden tefrik etmenizi öneriyorum.)

Durumun çarpıcı örneklerinden biri, belki en önde geleni, Faulkner''ın Ses ve Öfke''sinin birinci bölümünde, aptal Benjy''nin ağzından anlatılan izlenimlerde görülüyor. Benjy, başına gelenleri, hatırladıklarını herhangi bir değer yargısına başvurmadan, herhangi bir soyutlama yapmadan (ki zaten bu tür şeyleri yapması imkânsızdır) aktarıyor. Kitabın Türkçe çevirisinin önsözünde yer alan L. Edward Bowling''in yazısında yaptığı tesbitlerle durum şöyle açıklanıyor: "Benjy''den aklına çarpan olayları açıklamasını beklemek, bir plâktan müzik parçasının o plâğa nasıl alındığını açıklamasını istemek gibi bir şeydir. Aklının yapabileceği tek iş fizik duyuları ile aldığını olduğu gibi vermektir. Bu bölümden alınacak herhangi bir parça bu noktayı belirtmeye yeter. Benjy''nin elinin yanışı bu bakımdan çok güzel bir örnektir:

Elimi uzattım az önce ateşin olduğu yere.

''Tut şunu'' Dedi Dilsey. ''Çek geri.''

Elim geri çekildi ve soktum ağzıma. Dilsey yakaladı beni. Sesimin arasından saati işitiyorum hâlâ. Dilsey arkasını döndü ve Luster''in kafasına vurdu. Sesim gittikçe daha çok yükseliyordu.

"Bu yazı sanki bir gözlemcinin yazısı gibi nesnel ve empresyonistçedir. Dahası bir gözlemcinin yazısından da empresyonistçe yazılmıştır. Çünkü bir gözlemci hiç olmazsa Benjy''nin elini yaktığını söyleyebilirdi. Ama Benjy yandı sözcüğünü bir kere bile kullanmıyor. Bize yalnız, orada bulunmuş olsaydık işiteceklerimizi ve göreceklerimizi anlatmakla yetiniyor. Bizim, elini yaktığı ya da yanma sonunda acı duyduğu çıkaracağımız sonuç sadece bir soyutlama olur, fizik duyularımızla alınan bir duyu olmaz." (Ses ve Öfke, Remzi K. s. 17-18).

Aslına bakılırsa, yukarda verilen örneğin ilk cümlesi bile ancak ve yalnız insanca bir anlatımdır. Çünkü eninde sonunda bir anlatımla karşı karşıya bulunuyoruz. "Elimi uzattım..." ifadesini meydana getirmek insanca bir başarıdır. "El" kavramı ile "uzatma" fiilinin bağlantılanması; arkasından "ateş" kavramı ve "ateşin daha önce bulunduğu yere" atıfta bulunulması, bütün bunlar ancak bir insan zihni tarafından meydana getirilebilecek bağlantılarla bir ifade zeminine ulaştırılabilir. Bilinç (veya zihin) bir aptalın atıl bilinci bile olsa, bilince özgü bir süreç devreye girmektedir.

Bir kül tablası ya da bir köpek böyle bağlantılar kuramayacağına göre, bu demektir ki, durumlarını herhangi bir biçimde bir anlatım çerçevesine sokamayacağına göre, onların öyküsünü anlatmak da söz konusmu olmayacaktır. Kısaca ancak tarihi olanın öyküsü olacağını söyleyebiliriz; tarihsiz olanın da öyküsüz olamayacağını..