Aydın diye kime derler?

"Sıradan insanlar, diyor W. Mills, yaşadıkları gündelik hayatın dünyasını aşacak güçte değildirler." (İktidar Seçkinleri, Bilgi Y. Ank. 1974, s. 7). Çünkü iş, aile ve komşuluk ilişkilerinden oluşan hayatı, sıradan insanların ne yönetebilecekleri, ne de kavrayabilecekleri nitelikteki güçler biçimlendirmektedir. Büyük değişimler onların denetimleri dışında gerçekleşir, ama bu değişimler onların hareketlerini ve dünyaya bakış tarzlarını etkiler. Bu değişimlerin baskısıyla, sıradan insanlar kendilerini güçsüz ve amaçsız bırakan bir çağın insanları saymaya itilirler.

Ama böyle olmayan "seçkin" insanlar da yaşamaktadır aynı toplumun içinde. Bu kimseler hep bildiğimiz aile sorumluluklarıın cenderesine sokulmamışlardır. Bu tür insanların kalacakları pek çok oteller, moteller, oturacakları, kalacakları pek çok evler bulunmaktadır. Bu tür insanlar küçük ve tek bir topluluk içinde hapsedilmiş de değillerdir; gündelik hayatın ihtiyaçlarından uzak, günlük ekmeğin peşinde koşmaya mecbur olmayan insanlardır. Modern toplumun başlıca kuruluş ve hiyerarşilerinin komuta yerlerinde bulunan bu insanlar, iktidardaki seçkinler topluluğunu oluştururlar (a.y.).

T.B. Bottomore ise, daha farklı bir "seçkin kesim"den söz açıyor. Ona göre, bu kesimi oluşturan toplumsal kümeler, aydınlar, sanayi yöneticileri ve yüksek hükümet görevlilerinden meydana geliyor (Seçkinler ve Toplum, Gündoğan Y. Ank. 1990, s. 73). Ancak bu kesimde yer alan "seçkinlerin" artan etkilerinin önemi, bunların potansiyel bir egemen olmasından ileri gelmiyor, fakat egemen olanların iktidarını kısıtlayabilir olmalarından kaynaklanıyor (age. s. 97).

Böylece aydınların; sanayi yöneticilerinin ve yüksek bürokratların yanında ve onlarla birlikte, iktidarları kısıtlayıcı bir fonksiyon gerçekleştirdiği ve bu fonksiyonlarıyla da sıradan insanların bilinçlendirilmesi yolunda hizmet verdikleri vurgulanmış oluyor. Nitekim aynı kitapta, aydınların genel olarak fikirlerin meydana getirilmesinde ve eleştirilmesinde doğrudan katkısı bulunan bir kümeyi oluşturduğu belirtiliyor ve yazarlar, sanatçılar, bilim adamları, filozoflar, din düşünürleri, toplum kuramcıları, siyasal yorumcular bu küme içinde mütalâa ediliyor (s. 74).

Bazı insanların bu adla (veya bu sıfatla) anılmaları aslında fazla eski değil. Aynı ad (veya sıfat) kullanılmış olmasına rağmen farklı kültür çevrelerinde bu adla anılan kimselere yüklenen fonksiyonların farklı olduğunu da görüyoruz. 19. yy. Fransa''sında aydın denilince anlaşılan insan tipi, resmî görüşten farklı görüş taşıyan kimsedir. İngiltere''de aydın denilince sosyal eleştiriciler anlaşılmaktaydı. ABD''de köleciliğe karşı hareket içinde yer alan kimseler anlaşılmaktaydı. Aynı dönem (19. yy.) Rusya''sında keza, aydın denilince sosyal eleştiriciler ile Batılılaşmadan yana veya ona karşı tavır koyan kimseler akla gelmekteydi.

Bütün bu anlayış farklılıklarının birleştiği ortak noktanın, aydın denilen tipin, toplumun alışılmış değer yargılarına başkaldırması veya aykırı taleplerle toplumun karşısına çıkması ve her hâlükârda bir toplum eleştirmecisi olduğunu ileri sürebiliriz. "Aydın" kelimesini bu anlamıyla sınırlı tutarak ve Müslümanlar için bu kelimeyi kullanmayı kendimize müsaade ederek, bu nitelemenin (aydın nitelemesinin) Müslüman''a yükleyebileceği fonksiyonun çağını, İslâm''a göre yeniden yorumlamak olduğunu söyleyebileceğimizi sanıyorum. Bu bağlamda, fikir, yorum, yaklaşım yenidir; ama bu fikre, bu yoruma, bu yaklaşıma mesned teşkil eden esas (kaynak) İslâm''dır ve İslâm olarak kalmaya devam etmektedir.

Burada, yorumun konusunun İslâm olmayıp fakat içinde yaşanılan hayat tarzı (onu şekillendiren fikirler, görüşler, anlayışlar vb) olduğuna dikkat çekerim. "Müslüman aydın" çağının gerçeklerine, böylece, İslâm''ın hakikatıyla yaklaşmayı denemiş oluyor. Bir sosyal gerçekliğe "entellektüel bir müdahale" söz konusuysa, bu müdahalenin "İslâmî parametreler" kullanılarak gerçekleştirilebileceği söylenmek isteniyor.

Batı kültürüne mensup aydın "profan değerleri" (kutsal muhteviyatından boşandırılmış değerleri) ölçü olarak alıp kullanabilirken; "Müslüman aydın" tanımı gereği, profan değerlere sahip çıkmayı reddediyor. Batılı aydın, yerleşik değerlerle mücadele ederken Kilise ile de karşı karşıya gelebilir (gelmiştir de); oysa "Müslüman aydının" bu bağlamda karşılaşabileceği gerçeklik ancak bidatlar olabilir. Böylece Batılı aydın tipi ile Müslüman aydın tipinin farklı kürsülerden konuştukları ve farklı söylemler geliştirdikleri de ortaya çıkıyor.