Despotun gözü kördür

1950''li yıllarda Demirperde fıkraları furyası vardı. O tarihlerde Demirperde sınırları içinde olan Macaristan için de benzer fıkralar imal ediliyordu. Bunlardan biri ilginçtir. Bana nedense Ioesco''nun Gergedan piyesini hatırlatır. Herkesin birer birer gergedanlaştığı bir yerden, herkesin gergedan haline gelmiş olduğu bir duruma göndermede bulunuluyor sanki. Fıkra ''50''li yıllarda anlatılıyor: Budapeşteli birkaç Macar artık hayatlarından bezmişlerdi. Açlık ve sefalet içinde bulunan bu adamlar, hapishanenin kendileri için daha rahat bir yer olacağını düşünüyorlardı. Ama hapse tıkılmak için de bir suç işlemeleri gerekiyordu (komünist bir ülkede bile olsa insanlar niçin suçsuz yere mahkûm edilsinler ki!). Bir lokantaya girerek karınlarını doyurmayı kurdular. Yiyip içtikten sonra içlerinden biri ayağa kalkarak alenen bağırdı: “Yaşasın kahraman Kardinal Mindszenty!” Böylece itham edilebilecekleri gerekçeyi hazırlamış oluyorlardı. Fakat hayret, polis yerine lokantanın sahibi yanlarına gelip kendilerini tebrik etti ve böylesine cesaret sahibi kimselerden yemeğin bedelini alamayacağını bildirdi. Bu kahramanlarsa hapse girmeye azimliydiler. Lokantadan çıktıktan sonra bir tütüncüye uğradılar ve “Yaşasın kahraman Kardinal Mindszenty!” diye bağırarak sigaraları ceplerine doldurmaya başladılar. Fakat gene hayret, polis yerine gene dükkânın sahibi belirdi ve onları alınlarından öperek sigaraları kendilerine hediye etti. Kahramanlarımız son olarak şanslarını 1 Mayıs kutlamalarında yapılacak resmigeçitte denemeye karar verdiler. Resmigeçidin en hararetli bir ânında hepsi birden: “Yaşasın kahraman Kardinal Mindszenty!” diye bağırmaya başladılar. Fakat o sırada onlara yaklaşan askerlerden biri yavaşça kulaklarına fısıldadı: “Aman, dikkatli olun, başınız belaya girmesin, ön sıralarda bir komünist var!”

Bir bakıma despotluğun güçsüzlüğüne rağmen insanları nasıl yılgınlığa uğratabildiğini de görebiliyoruz. Herkesin herkesten korktuğu bir yerde, belki de kimsenin kimseden korkmasını gerektirmeyecek bir ortamın meydana getirilebildiğini gözlemlemek de mümkün gibi duruyor. Ionesco''nun Gergedan''ında, ilkin şurda burda birer birer görünmeye başlayan gergedanlar, sonra sonra daha sık olarak ve olur olmaz her yerde görünmeye başlar. Ve zaman öyle bir vakte evrilir ki, orada herkesin gergedanlaşmış olduğu görülür. İlkin gergedanlaşmış olan insanlar yadırganırken, vakit gelir ki, gergedanlaşmayanlar yadırganılır. Gergedan kimdir, onu yadırgayan kimdir? Bu, elbette zamana göre anlam kazanacak bir metafordur. İslâm''ın ilk yıllarında erişkinlerden biri, çocuklardan biri, kölelerden biri ve kadınlardan biri, yaşadıkları toprakların gergedanı olarak belirmişlerdi. O tarihte onlara eziyet etmek kolaydı. Onların karnına taş bağlamak, sırtına deve işkembesi koymak, geçecekleri yollara diken döşemek kolaydı. Ama gergedanlar giderek çoğalınca ve gergedan olmayanlar yadırganır hale gelince durum ne olacak? Despotun gözü kördür, ben buna kaniim. Onun gözü kördür, çünkü gözünün önünde olup biteni, bir yerden sonra göremez oluyor. Görse bile gördüğüne inanmıyor: yalnızca kendi bildiğinin bildik ve kendi çaldığının düdük olduğunu sanıyor. Günün birinde, insanlar birbirini: “Dikkat, komünist var!” diye uyardıklarında, ortaya çıkan gülünçlüğü ayrımsamıyor bile.

Not: Bu yazı “Dikkat komünist var!” başlığı altında ilk yayınlandığı tarihten (1 Ağustos 1999) bu yana yaklaşık 12 yıl geçmesine rağmen, dünyanın siyasal tablosunda bazı çizgilerin aynen devam ediyor olması ilginç bir gözlem olsa gerektir.