Fal

Fal bakmak, aslında, bir bakıma kaderi önceden bilme ve haber verme iddiasında olmak demektir. Yunan trajedilerinde, genellikle, bir müneccim olacakları önceden bildirir. Seyirci, olacak olanları önceden bilir ve bildiklerinin adım adım nasıl gerçekleştiğini izler. Seyirci, olacak olanları önceden bilmesine rağmen, olayların nasıl seyretmekte olduğunu gene de heyecanla izler. Bunun sebebi, kendisine önceden bildirilenlerin çıkıp çıkmayacağına ilişkin merakıdır. Önceden bildirilenlerin çıktığını gördükçe ferahlar. Çünkü bildikleriyle ortaya çıkanlar arasındaki tutarlılık, onun iç âhenginin sağlanmasına da yol açar.

Yunan trajedilerindeki bu durum, Greklerin fatalizm (bu kelime dilimize yanlış olarak kadercilik diye çevriliyor) anlayışını yansıtıyor. Fatalizm telakkisine göre, olacak olanlar önceden belirlenmiştir ve kişinin iradesine rağmen olacak olanlar olur: kişi ne yaparsa yapsın, nereye kaçarsa kaçsın, onun için önceden belirlenmiş olan "kader" kaçınılmaz biçimde tecelli edecektir ve kişi, kendi hür ve müstakil iradesine rağmen kaderinin kurbanı olacaktır.

Seyirci, sahnede olanları merakla izlemekle birlikte, aslında ona edilgen bir konumda durması telkin edilmiş olmaktadır. Çünkü madem ki ben ne yaparsam yapayım, kaderden kaçınamıyorum, o halde, benim her hareketim boşuna bir çabadan ibarettir. Madem ki bütün tedbirlerime rağmen olacak olanlar oluyor ve benim için önceden belirlenmiş olan gerçekleşiyor, öyleyse ben ne için ve ne adına harekete geçeyim? Faydasız olduğu önceden bilindikten sonra benim harekete geçmemin ne değeri kalır?

Oysa İslâm''ın kader anlayışı, Greklerin fatalizm telakkisinden farklıdır. Grek telakkisinde, olacak olanlar önceden belirlenmişken, İslâm''ın kader anlayışında, olacak olan olmadan önce asla bilinmez, çünkü gaibi bilen yalnız Allah''tır. Kişi, başına gelecek olanı önceden bilmediğinden, geleceği hususunda tedbir almakta kendini özgür hisseder. Kaderin ne olduğu, kişi açısından, iş ancak olup bittikten sonra bilinmiş olur. Hiç bir olay, olup bitmeden önce kişinin mukadderatı olarak ileri sürülemez; çünkü bu durumda, gaibi bilme iddiasıyla ortaya çıkılmış olur. Mukadderatın ne olduğu ancak olay olup bittikten sonra bilinmiş olur. Böylece kişi, fiillerinin sahibi kılınmış olur ve zaten bu yüzden de fiillerinden sorumlu tutulur.

İmdi, falcılıkta, kişiye ne olacağı veya onun başına neler geleceği önceden bildirilmektedir. Böylece, falcı tarafından akıbeti kendisine bildirilen kimse, Grek trajedilerinin kahramanı durumuna düşer. O ne yaparsa yapsın, olacak olanlardan kaçınması mümkün değildir(!). Böyle olunca bütün bir hayat abese irca edilmiş olur. Kendi fiillerinin sorumluluğunu yüklenmiş olmayan ve ne yaparsa yapsın önceden belirlenmiş olanın dışına çıkma imkânı elinden alınmış biri için hayat abese dönüşmüş olmaz mı? Kişi, hür ve müstakil iradesiyle hareket etme imkânı elinden alınmış olunca, onu, fiillerinin sonuçlarından sorumlu tutma imkânı da ortadan kalkmış olur. Falcı, kişiye, yalan yanlış, istikbalinden haber verince, ona inanan kişi de atalete sevkedilmiş olur. Üstelik içine düştüğü (veya düşürüldüğü) ataleti de, o, kendi fiilinin sonucu olarak telakki etmez ve kendini içinde bulunduğu âtıl durumun sorumlusu olarak bile kabul etmez. Falcılık, böylece, kişinin sorumluluk duygusunu katletmiş olur. Kişi böylece kendi kendisiyle hesaplaşmayı zait ve abes gördüğü gibi, hesaba çekilmeyi de reddeder; çünkü fiillerinin sahibini kendisi olarak görmez: hesap vermeyi, hesaba çekilmeyi, kendi kendisiyle hesaplaşmayı haksızlık olarak görür ve bu yüzden sorumlu tutulmayı da haksız bulur. Böylece, falcılık yoluyla insan, insan olmaktan çıkartılmış olur: eğer insan olmayı fiillerimizin sorumluluğunu üstlenmek diye kabul ediyorsak elbet..