Âşık ve hakir görme

Nietzsche: "Sevdiğini, özellikle sevdiğini hakir görmemiş biri sevmekten ne anlar ki!" demiş. Bu sözü aktaran C. Sartwell: "Aşk burada sevgiliyi gerçekliğe davet etmekle ilişkilidir; her şeyden önce, aşk sevgiliyi tüm çıplaklığı ile görür. Bu anlamda aşk, sevgilinin bir tür güzellik heyulasına dönüştürüldüğü ''romans''ın tam zıddıdır: İşte bu yüzden sevdiğimizi hakir görmek zorundayız, çünkü aşk bizi sevgilinin gerçekliğine çağırır, yanılsamalarımızı gözümüze sokar." (Edepsizlik, Anarşi ve Gerçeklik, çev: A. Yılmaz, Ayrıntı Y. s. 85). diye açıklıyor Nietzsche''nin sözünü.

Bu açıklamaya göre, geleneksel (burada romans kelimesiyle ifade edilen durum) sevgiliyi yücelttiği için yanılgıya düşmektedir; sevgili kendi gerçekliği içinde görülebilirse, onu yüceltme yerine hakir görme durumu ortaya çıkar. Ancak bu açıklamaya katılmak bize zor görünüyor. Nietzsche''nin perspektifiyle bakıldığında, olay (aşk olayı) sevgilide başlayıp biten bir şey değildir; olay sevende başlayıp gene onda bitiyor. Burada Nietzsche açısından görülmesi gereken husus sevgilisin zatında olan nitelikler değil; aşk ilişkisinin âşığın zatında meydana getirebileceği değişikliktir. Aşk, aşığı zaafa uğratan bir ilişki türüdür. İnsanı zaafa uğratan hiç bir ilişki türü ve biçimi Nietzsche bakımından onaylanacak bir durum meydana getirmez. Üstinsan (veya üstüninsan), kendini zaafa uğratan her ne varsa çiğneyip geçmek zorundadır. Çünkü bu tür bağlantılar üstinsanın özgürlüğüne ket vuran engeller olarak belirir. Bu tür engellerse yalnızca üzerine basılıp geçilecek şeyler olarak telakki edilmelidir. İnsan, ancak sevdiğini hakir görmek suretiyle sıçrama yapabilir. Bir adım daha ileriye giderek, Nietzsche''nin, sevgiliyi, ancak ondan nefret edebildiği takdirde onu sevebileceğini ileri sürebiliriz. Çünkü sevgiliden nefret edebilmek sevgiyi denetim altında bulundurmayı sonuçlar. Filozofumuzun istediği de zaten böyle bir şeydir.

Ancak bütün bu karmaşık süreçler, âşığın gerçekle (içinde bulunduğu aşk gerçeği ile) yüzleşmesini sağlamak adına öngörülüyorsa, hedeflenen duruma acaba ne kadar yaklaşabiliriz? Ya da bu yoldan bir hedefe ulaşmamız, yaklaşmamız mümkün olabilir mi? Bir defa, insanın âşık olabileceği kabul ediliyorsa (ki tartışma zaten böyle bir önkabul üzerinde akışıyor), âşığın içindeki aşk duygusunu harekete geçiren bir maşukun bulunması ön şarttır. Âşık, aşk istidadıyla yüklü bulunmaktadır ve bu istidat yönelebileceği maşukunu aramaktadır. Onu bulduğu anda, onda gizilgüç halinde bulunan aşk duygusu meydana çıkmaktadır. Bu duygu zaafsa ya da âşığı zaafa uğratıyorsa, bu, meselenin bir veçhesidir. Aynı duygunun âşığın aynı zamanda yaşama iştiyakını körüklediği de gerçektir. İmdi, âşık, maşukunu hakir görerek kendine üstinsan olma yolunu nasıl açabilir? O ancak aşk bağlantısını kökten reddederek, onun üstüne basıp geçerek kendine bir yol arayışına çıkabilir. Ama hayır, öyle söylenmiyor; hem âşık olunacak, hem de maşuk hakir görülecek!

Oysa bizce bu durum âşık olma süreciyle çelişkilidir. Eğer âşık rüyasında gördüğü sevgiliye (ki masallarda istiare olarak belirtilen gerçeklik bu istikamettedir) âşık olabiliyor ve o sevgiliyi gerçek dünyada bulabiliyorsa, bu durum, konuya zaten sevgiliyi yüceltmiş olarak görmeyi öngörüyor. Aşk ilişkisi işe daha en başında yüceltmeyle başlıyor. Âşık daha baştan sevgiliye ram olmuş olarak yola koyuluyor. Ancak bu durumun zaaf olarak görülebilecek yanlarına karşılık, âşığa güç veren yanları da varbulunacaktır: âşık, bir yücelikten daha üstteki yüceliğe aşk duygusuyla yükselme cehdi içinde bulunacaktır. Bu sonu gelmez çaba yücelme hususunda âşığın önünü sürekli açık tutmaya yarayacaktır. Oysa nefret ve hakir görme eğilimleri insanın önünü açık tutmaya değil, fakat önünü tıkamaya medar olur. Varbulunduğu kabul edilen aşk duygusunun köreltilmesini, hatta öldürülmesini sonuçlar.