Bedeli yalnızca fizik olaylar ödetmiyor, sosyal ilişkilerin de bedeli var. Fizik dünyada bedeli ödenmemiş tasarrufun cevabı ya anında veya gecikmeden alınır. Mukavemet hesabı iyi yapılmamış bir binanın yıkılması mukadderdir. O bina (veya yol, köprü, her neyse) bir süre sonra çöker.1960''lı yıllarda Türkiye''ye Meksika buğdayı denilen bir buğday türü getirmişlerdi. 1''e 100 verdiği söyleniyordu. Bu buğdayın Çukurova ikliminde ürün vereceği tahmin ediliyordu. Nitekim geniş bir alana tohum ekildi.
Bedeli yalnızca fizik olaylar ödetmiyor, sosyal ilişkilerin de bedeli var. Fizik dünyada bedeli ödenmemiş tasarrufun cevabı ya anında veya gecikmeden alınır. Mukavemet hesabı iyi yapılmamış bir binanın yıkılması mukadderdir. O bina (veya yol, köprü, her neyse) bir süre sonra çöker.
1960''lı yıllarda Türkiye''ye Meksika buğdayı denilen bir buğday türü getirmişlerdi. 1''e 100 verdiği söyleniyordu. Bu buğdayın Çukurova ikliminde ürün vereceği tahmin ediliyordu. Nitekim geniş bir alana tohum ekildi. Ne ki, tohumun asgari 40-50 cm. derine ekilmesi gerekiyormuş. Neticede mevsimi geldiğinde tahmin edildiği gibi ekimden bol ürün elde edildi. Fakat çok geçmeden tarlaları farelerin istila ettiği görüldü. Daha önceki yıllarda görülmemiş sayıda fare nüfusunun arttığı, ambarları talan ettiği görüldü. Önceki yıllarda olmayan bu yeni afet neyin nesidir diye araştırıldığında durum anlaşıldı: Meksika buğdayının derine ekilmesi zorunluluğundan dolayı toprak altında kış uykusunda olan yılanların sürüm esnasında biçildiği, yılanların öldüğü; sonuçta tarla farelerine gün doğduğu ortaya çıktı. Doğanın, bedelini gecikmeden ödettiğini açıkça görüyoruz. Ya derin sürüp yılanları öldüreceksin, buna mukabil bol ürün elde edeceksin, fakat bu durumda fareler canlarını kurtarıp ürüne musallat olacak yahut da yılanları kurtaracaksın buna mukabil fareleri onlara yem edeceksin, buna mukabil bol üründen vazgeçmek zorunda kalacaksın. Yalın biçimde söylersek ürün, yılan, fare.. üçü aynı anda olmuyor: ancak birini ya da ikisini feda ederek geride kalan kurtarılabiliyor!
Bir bağın, bir evin belirli periyotlarda tımarının, bakımının yapılması gerekir. Zamanı geldiğinde bağı tımar etmediğinde veya evin bakımını yerine getirmediğinde bağ toprağı çoraklaşınca veya ev yıkılınca iş işten geçmiş olur ve sahip ancak o zaman sermayeden yemiş olduğunu fark eder.
Toplumsal ilişkilerin de yenilenmesi gerekir. İslam tarihinde her 100 yılda bir, bir yenileyicinin geleceğinin bildirilmesinin hikmeti açıktır. Toplumsal ilişkiler yenilenmeyince kurulu düzen statikleşir. Başka bir söyleyişle kireçlenme başlar.
Kuşkusuz, her yenilenme bir bedel talep eder. O bedelin ödenmesi gerekir. Ödenmediği takdirde, belirttiğimiz şeyler olur ve onlar olduğunda da iş işten geçmiş olur; ama son pişmanlık fayda vermez: son pişmanlık bedelini daha ağır biçimde tahsil eder: yıkıntıyla, onmaz hastalıklarla, harabiyetle...
Kurulu düzenin çarpık ilişkilerinden geçinenler o düzenin değiştirilmesini kesinlikle istemez. Karşı koyarlar. Bu yüzden onlara tutucu denir. Eğer tutucular kireç tutmuş düzenin değiştirilmesini, onarılmasını istemezler ve kireçleşmiş ilişkileri olduğu gibi tutmaya çaba sarf ederlerse, günü geldiğinde bütün bir toplumsal ilişki sisteminin toptan çöküşüyle karşılaştıklarında, onlar da aynen evini tamir etmekten kaçınan sahip gibi, sermayeden yemiş olduğunu görür.
İşte tam da bu nedenle diyoruz ki, toplumun yenilenmesinde ayak bağı olan vurgun, soygun, talan, ayaklanma, darbe, darbe teşebbüsü türünden her türlü suiistimalin ve kalkışmanın hesabı sorulmalı ve bu türden ilişki biçimleriyle yol yakınken hesaplaşmaya girişilmelidir.
