Kervanlar ve kamyonlar

Motorlu taşıtların icadından önce, yani şundan yalnızca yüz yıl öncesine kadar yolculuk, hayvan ayağının temposuna göre yapılıyordu. İnsanlar ve yükleri ya doğrudan hayvan sırtında yahut yine hayvanların çektiği arabalarla taşınıyordu.

Ülkeler arası ticaret ise, belli bir organizasyon mantığı içinde bir araya gelmiş yüzlerce insan ve hayvan topluluğu demek olan kervanlarla gerçekleşiyordu.

Kervanlarsa yalnızca ticarî ürünleri değil aynı zamanda hem kültür varlıklarını hem kültürel değerleri taşıyordu beraberinde. Dili taşıyordu her şeyden önce. Şiiri, destan ve masalları, deyim ve atasözlerini. Yeme içme ve giyinme tarzlarını, farklı hayat tasavvurlarını ve farklı inançları da beraberinde götürüp getiriyordu kervanlar.

Ülkeden ülkeye elçi heyetleri de kervanlar eşliğinde yolculuk yapıyorlardı.

Bu karşılıklı kültürel etkileşim her coğrafyada orada yaşayan halkın kendine ait olanı geliştirip çeşitlendirmesini kolaylaştırdığı gibi kendi içine kapanıp kalarak yozlaşmasını ve kokuşmasını önlüyordu. Medenî toplum, öncelikle "açık toplum" demekti.

Kendilerini kalın sur duvarları içine hapsetmiş Avrupa"nın ilkelliğine karşılık Asya ve bilhassa kuzey Afrika"nın yüksek medeniyetler inşa edebilmesinin sırrı, insanların ve malların (dolayısıyla kültürel farklılıkların) şehirden şehire ülkeden ülkeye özgürce ve güven içinde taşınabilmesinde yatıyordu.

Bugün de ne yazık ki bunun tersi geçerlidir. Avrupa ülke ve toplumlarının medenî ve müreffeh yaşantısına karşılık Afrika, Ortadoğu ve Asya"da gözlemlediğimiz yoksulluk, dağınıklık bu ülkelerin kendi içine kapanmış olmasının kaçınılmaz bir sonucudur. Elbette Batı"nın bilhassa İslam coğrafyasına karşı yüz yıldır süren acımasız saldırılarının, yağma ve sömürüsünün payı en büyüktür. Ancak bu saldırı ve sömürüye karşı koyuşun yolu da yine karşılıklı açılmaktan, her türden kültürel ve ticarî alışverişi en üst seviyelere çıkarmaktan geçiyor.

Geçmişte kervanların gittiği yerlerde bugün karayolları var. Develerin, katırların, atların yerini de kamyonlar almış bulunuyor. Ancak kamyonun çoğu kere tek şoförden ibaret "personelinin" gittiği ülkeye hangi seviyede bir kültür taşıyıcılığı yapabileceği bellidir. Geçmişte meselâ Ferideddin Attar"ın şiirleri Nişabur"dan Konya"ya kervanlarla geliyordu. Bağdat"tan Erzurum"a Fuzûlî şiirleri de bu yolla gelmişti. Anadolu"lu olduğu tartışmasız olan Nasreddin Hoca"nın veya Köroğlu hikâye ve şiirlerinin Asya ülkelerindeki yaygınlığının sebebi de kervanlardan başka bir şey olmasa gerektir.

Günümüzün en ilkel nakliye aracı olan kamyon ise ancak İbrahim Tatlıses"i veya Sibel Can"ı taşımaya güç yetirebiliyor ki ona da şükür.

Komşularımızla ilişkimizi giderken türkü, gelirken kaçak mazot sıradanlığından kurtarmak zorundayız.

Elbette günümüzde dostumuz, kardeşimiz, komşumuz olan ülkelerin halklarıyla kardeşliğe yaraşır işbirliğini, karşılıklı kültürel ve ekonomik hareketliliği geliştirmek için kervanı önerecek değilim. Ancak çözüm kamyon da değildir.

Diyarbakır merkez olmak üzere güneydoğudan Irak, İran, Afganistan, Pakistan yönünde ve Erzurum merkez olmak üzere kuzeydoğudan Azerbaycan, Ermenistan, Gürcistan ve Dağıstan yönlerinde acil olarak hızlı tren yolları yapmamız şarttır. Her iki yol ayrıca yine hızlı trenle kuzeyde Trabzon üzerinden Karadeniz"e ve güneyde İskenderun üzerinden Akdeniz"e ulaşmalıdır. Gidiş gelişli çift hat üzerinde saatte 300 kilometreyle gidecek hızlı trenler, hammadde ve mamul madde yanında her seferinde binlerce insanı da taşıyarak yeni bir ayağa kalkış hamlesinin başlatıcısı olabilirler. Türkiye"nin doğu sınırlarını hemen bitişiğimizdeki büyük Asya kıtasına ve oradaki 4 milyar nüfusa açarsak sadece 400 milyonluk Avrupa"nın kaprislerine ve kabalıklarına da tahammül etmek zorunda kalmayız. Karadeniz, doğu ve güneydoğu şehirlerinde büyük bir üretim hamlesi başlar, yoksulluk tarih olur. Eskinin görkemli güzel günleri hiç de uzak değildir.

Koca kıtaları kateden kervan yollarını görkemli kervansaraylarla, hanlar ve bedestenlerle donatmış bir milletiz biz. Milletimize yaraşanı bir kere daha başarmak, düştüğümüz yerden kalkmak zorundayız.

Kervanların günümüzdeki karşılığı hiç şüphesiz hızlı trenlerdir. Kamyon ise daha çok çerçi eşeğini andırıyor.