Geleneksel dizi anlayışının sonuna yaklaşırken

Yıldız Ecevit, Orhan Pamuk"u Okumak isimli kitabında; Orhan Pamuk"un çok satılan ama satıldığı oranda okunmayan ve anlaşılamayan beşinci romanı Yeni Hayat üzerinden, çağdaş roman okur ilişkisini inceliyor. Yeni Hayat"ın anlaşılamama sebebini değişen roman anlayışına bağlıyor. "20. yüzyılın başlarına dek okur, kendi dünyasının fiziksel koşullarına benzer bir dünyada yaşayan kişilerin başlarından geçen, çoğunlukla somut olayların öyküsünü okudu romanlarda. Kimi kez duygulandı, etkilendi, coşku duydu ya da şaşırdı; kimi kez bilgilendi, ders aldı; kimi kez belki Kant"ın dediği gibi çıkarsızca beğendi. Romandaki kimi felsefe içerikli bölümler ona yabancı gelse de, onları onaylamasa ya da anlamasa da karşısındaki roman dünyası ona bütünüyle yabancı olmadı hiç. Her şeyden önce okurun rahatlıkla izleyebileceği bir öykü; dün bugün yarın zinciri içinde zaman dizinsel bir biçimde anlatılıyordu. Geleneksel yazarın amacı dış dünyayı olduğu gibi yansıtmaktı, romanın kurgu estetiğine uysa, kitaba sığabilse belki de tüm yaşamı günü gününe anlatacaktı. Çağdaş romanda ise geleneksel romanın öyküsü önemini yitirmiş yerini biçimin serüvenine bırakmıştır."

Geleneksel romanla çağdaş roman arasındaki fark yerli dizi serüveninde de bariz bir şekilde görülür. Bir iki istisna dışında ekrana gelme şansı yakalayan, seyredilme rekoru kıran yerli dizilerin çoğunluğu geleneksel roman anlayışıyla yazılıyor. Dün bugün yarın zincirinin dışına çıkabilen diziler ise Ezel, Son ve belki de Kayıp oldu. Ezel hikayesi yeterli olmamasına rağmen bir sezon daha ısrarının bedelini seyircisini kaybederek ödedi. Son, senaristin hikaye üzerindeki kontrolü kaybetmesinden dolayı yapımcıların ve televizyon kanallarının uzak durduğu bir kurgu biçimi olarak arşivlerlerdeki yerini aldı. Kayıp ise doğrusal bir düzlemde anlatılsa hiçbir cazibesi olmayacak, defalarca anlatılmış bir hikayeyi, ilgi çekici bir kurguyla anlatacaktı ki kanalın yanlış politikasının kurbanı oldu.

Gözden kaçırdığım dizi var mı diye düşünmekle beraber doğrusal bir düzlemde günü gününe anlatılan hikayeler gelmeye devam ediyor ekrana. Bazı dizilerde bölüm öykülerinin sürekli olarak bir gün üzerine inşa edilmesi zaman hakimiyetinin yitirilmesi ile neticelendi. Yaprak Dökümü"nde Leyla"nın hamileliği 11 ay sürdü, Karadayı"da Haziran"da yapılan mezuniyet törenine kabanlarla gidildi.

Sadece zamanın çizgisel bir şekilde kullanılması değil dizileri "anlaşılır" kılan, geleneksel romana yaklaştıran. Hikayelerin aynı temalar etrafında yazılması, ilk bölümde kurulan hikayenin döngüsel bir çizgiye sahip olması. Genelde ilk bölüm hikayenin çerçevesi hakkında bilgi verilirken, gelecek hakkında da bolca ipucu içeriyor.

Geleneksel kodlara sahip yerli dizilerde oyuna sonradan dahil olmak kolaydır, seyirci yadırgamaz, yabancılık çekmez. Çocukları olmayan Defne ve Kahraman"ın çocuğunu taşıyan Elif"e aşık üç erkek (Kaderimin Yazıldığı Gün); Fatma ile Bayram"ın kara sevdasına Zahide, Kamuran ve amca engeli (Yılanların Öcü) örneklerinde olduğu üzere. İlk bölümünü izledikten haftalar sonra da bakılsa bahsi geçen dizilere hiçbir şeyin değişmediği görülür. Söylenmeyen gerçekler, kıskançlıklar, sırlar üzerinden akar hikayeler ama hiç değişmez!

İlk bölüm hatırı sayılır bir seyirci kitlesi toplanır ekran başına. İlk bölümde "ne" anlatıldığı önemlidir, ikinci ve üçüncü bölümde "nasıl" anlatıldığı öne çıkar, dördüncü bölümden sonra ise "neden" anlatıldığı önem kazanır. "Ne" anlatıldığı genelde bellidir yan temalarla süslenen aşk. "Nasıl" anlatıldığı sabittir, seyirci anlamaz endişesiyle bildik kalıbın dışına çıkılmaya cesaret edilmez. Seyirciyi ekranda tutacak, diziye sadık hale getirecek "neden" sorusunun ise son yıllarda çoğunlukla cevabı yok. Yaratıcı ekibin sormadığı ve cevaplamadığı sorunun seyircide de karşılığı olamıyor.

İlk bölümlerde alınan reytinglerle küçük dağları yarattığını düşünenler, reytingler hızla eridiğinde; yeni reyting panelinden, yeni reyting panelinin cahilliğinden dem vurmaya başlıyor. Yeni reyting panelini çözdüklerini zanneden projelere onay veriyorlar ama eldeki senaryonun eksik taraflarını özellikle de bu hikayeyi kime ve neden anlatıyoruz sorusunu ihmal ettiklerini es geçiyorlar.

Mevcut geleneksel dizi anlayışından özgün hikayeler eşliğinde çağdaş dizi anlayışına geçmek için zaman geldi de geçiyor.