Haset, alay ve gülme eğrisi

Hippokrates Sıvılar Üzerine adlı kitabında kanın arındırıcı ateşe denk düştüğünü, arındırılmış kanın insanları son derece neşeli hale getirdiğini, hatta bu durumun çehrelerden anlaşılabildiğini yazar. Yunanlılar dalağı alınmış insanların asla gülemeyeceğine inanır. Dalak gülmeye, öd kesesi öfkelenmeye, yürek bilge olunmasına, karaciğer ise sevmeye sebep olur. Kara safra öfke ve melankoli; dalak neşeli ve uyanık olunmasını sağlar görüşü, on sekizinci yüzyılın ortasına gelindiğinde romancılar tarafından sabote edilmeye başlanır. Romancılar tıkır tıkır işleyen makineyi bozabilirlerse ilginç karakterler yaratabileceklerini keşfederler. Koyu kan fazlası nedeniyle dengelerini yitirmiş, gülünç, komik, hatta aksi ve huysuz karakterler ilk eksantrik yazınsal yaratılar olarak edebiyatta bol bol karşımıza çıkar.

Antikçağda savaşa ilişkin şaşırtıcı bir olgu biliniyordu: tek bir alaycı gülüş en güçlü insanı bile yok edebilir. Ölüm darbesini bir insanın en zayıf yanına öyle bir güçle indirir ki, geride görünür bir yara izi kalmaz, ama iyileşmesi bir ömür boyu sürer. Kurban kendisini hasta, hatta bitip tükenmiş hissetse bile, kamusal bir tavır alma ve saldırıyı savuşturma zorunluluğu hisseder. Bu olağanüstü güç, antikçağ felsefecilerinin dikkatini çeker. Öğütleri; alayın kökünü kazıyın ya da hiç olmazsa onun gücünü toplumun iyiliği için şekillendirip denetleyerek dizginlemeyi öğrenin.

Hasedin güçlenerek ortaya çıkışında güçlü bir şeyin çekiciliği yatar: para. Değiş tokuş ekonomisinde insanlar fazla üretimlerini paylaşır, toplumsal konum otomatik olarak eşitlenirdi. Hasede yer yoktu. Ama kıtlık varsayımına dayalı Pazar ekonomilerinde haset boy gösterir. O olmadan ticaret mekanizması tekler, rekabet de yayılma da hız yitirir.

Eşitlik fikri insanları birbirine yaklaştırdı, kendilerini başkalarıyla kıyaslamalarına yol açtı, keskin bir rekabet ortamı doğurdu. Ekonomik hayat daha çok ticarete endeksli hale geldikçe, uzun süredir beklenen bir misafir gibi ilişkileri belirlemeye başladı haset.

Haset korkuyla bağdaşır; bir şeyden ya da birisinden korkulduğu gibi birisine ya da bir şeye haset duyulur. Haset belirli yönü olan, karşılıksız bir duygu, bir hedef bir kurban olmaksızın gerçekleşme ihtimali yok. Seven kişinin aksine haset eden kişi duygusuna herhangi bir karşılık beklemez, aksine aynı şekildeki bir tepkiden çekinir. Çünkü tutkular ya da hislerden farklı olarak haset yürekte yalnızca kararsız ve tedirgin bir yer edinir, genellikle normal davranış beklentilerini aşan bir şiddetle son bulur.

Hasetçi her zaman eşitsizlikleri algılar, gerçekleri çarpıtan bir gözle görür. Onun gözünde rakipleri daha yüksek bir toplumsal konumdan yararlanmakta, daha çok saygı görmekte ya da daha çok para kazanmaktadır. Bu durumun düzeltilmesini talep eder hasetçi, denge ve eşitliğe hemen dönülmesini ister. Normal dengelerin yittiğini düşündüğünde yasayı eline alır, eşitlik umudunun verdiği cesaretle hem jüri hem de yargıç rolünü oynar. Düzeni sağlamak adına yasa dışılığı seçmiş bu tür kişilerin eylemi söz konusu olduğunda sonuçlar yıkıcı olabilir, onlarca masum seyirciye zarar verebilir.

Haset edilme baskısı altındaki insan servet edinme dürtüsünü sınırlandırır, para kazanma arzusundan uzak dururdu, ta ki hasedin değişme ve ilerlemenin katalizörü olduğu keşfedilene kadar.

Espri yapmak belli bir ölçüde bir saldırganlığı getirir; bazen başarıyla gizlenir bu saldırganlık bazen de gizlenemez. Toplum karmaşıklaşıp rekabetçi bir hal aldığında insanlar buna daha çok espri yaparak tepki verir. Gülme eğrisi saldırgan ve çoğunlukla acımasız espriye doğru meyleder.

Not: Bu yazı Kahkahanın Zaferi adlı kitaptan yararlanılarak yazılmıştır.