12 Eylül ile yüzleşmek

12 Eylül Türkiye''nin karabasanıdır. Üzerinden otuz yıldan fazla bir zaman geçmiş olmasına rağmen Türkiye bu kâbusla yüzleşebilmiş değil. Elbette açılan dava bu konuda atılmış en ciddi adım olarak tarihe geçecek. Ama otuz yıl boyunca şöyle ya da böyle görmezden gelinen bu sorun sadece bir davayla aşılabilecek kadar hafife alınamaz.

Bu konudaki kişisel düşüncem, hesaplaşmanın, sorunun tarafları, tanıkları ya da muhatapları daha hayatta iken, sıcağı sıcağına yapılmasıyla alâkalıdır. Meselâ, yakın tarihimiz itibarıyla 6-7 Eylül Olayları, Sivas Katliâmı, 27 Mayıs ve 12 Mart Darbelerine muhatap, taraf ya da tanık olmuş insanlar halâ var. Bu demektir ki Türkiye bu olaylarla yüzleşebilecek durumda. Ama zaman uzadıkça muhatapların, tarafların ve tanıkların mevcûdiyeti azaldıkça, yüzleşmeye konu olan sıkıntılı süreçler nesneleşiyor ve sembolik bir düzeye iniyor; buna bağlı olarak da yüzleşmenin inandırıcılığı azalıyor.

12 Eylül ile yüzleşmenin özgül gereklilikleri de var. 12 Eylül ülkenin son otuz yılında yaşana her türlü derin bunalımdan, şu derecede ya da bu derecede; doğrudan ya da dolaylı olarak sorumlu olduğunu düşündüğüm bir süreç. Mesela 12 Eylül olmasaydı Sivas olayı yaşanır, Kürt sorunu böylesine azar mıydı? Ya da 12 Eylül yaşanmamış olsaydı, son dönem darbe girişimleri bu kadar kolay tasarlanabilir miydi? Kesin konuşmak istemiyorum ama; doğrusu şüphelerim var.

Yüzleşmeyi ikinci ve çok daha önemli bulduğum düzeyde gerektiren husus; 12 Eylül''ün bu ülkeye verdiği özgül zararlarla ilişkilidir. İttihatçı darbelerde, ya da mesela 27 Mayıs , hele hele 12 Mart itibarıyla, darbeciler kendilerini halk desteği üzerinden meşrulaştırma gereğini hissetmiyorlardı. Onları harekete geçiren husus ,tekelinin kendilerinde olduğunu düşündükleri hikmet-i hükûmet düşüncesiydi. Ama 12 Eylül bunlardan farklı bir gelişmeyle hegemonik olarak yapılandı. Yâni Gramsci''nin yazmış olduğu anlamda toplumsaldan meşruiyet devşirmeye çaba gösterdi. Bu nedenle de öncelikli olarak 12 Eylül öncesinin korkularını büyüttü, taşra vasatlarındaki paternalist bir muhafazakârlığın hassasiyetlerini ve güvenlik endişelerini sömürdü.

Bu tabanı kültürel olarak anlamak çok önemli. Uzun yıllar boyu merkez-sağ ya da merkez-sol partilerin parsellediği bu taban, 12 Eylül''e uzanan süreçlerde siyasetten umudunu kesmişti. Bu umutsuzluk 12 Eylül''e destek hususunda ortak payda oluşturdu. Doğrusu bu formülün uzun yıllar boyu tuttuğunu düşünüyorum. Wilhelm Reich''ın, ortalamasını “Küçük Adam” olarak çıkarıp seslendiği, o günler itibarıyla “denizde balık, havada kuş, toprakta karınca kadar çok” olan bir kitledir bu. Bu tabanın parselasyonu yapaydır. 12 Eylül bu parselasyonu tasfiye etmiş ve payları birleştirerek kendisine toplumsal bir destek sağlamıştı. Bu bağ çok şâibelidir. Şâibelidir; çünkü en ucuz anlamıyla oportünisttir. Önce 12 Eylül''e destek vermiş; daha sonra ANAP''ı destekleyerek generalleri şaşırtmıştır. Aynı tabanın 1990''lara doğru yapay olarak yeniden parsellendiğini görüyoruz. Ama buradaki bölünmeler yoğun şehirleşme, taşra-şehir farklılaşmasını tasfiye ettiği için merkez- sağ ve merkez –sol “arasında” değil; tam tersine merkez sağ ve merkez sol “içinde” yaşandı. Aslında bu da son derecede yapaydı. Bugün o günlerin bölünmelerini tam olarak hatırlayan bile yok.

28 Şubat''a giden süreçte önce Refah Partisi''nin; daha sonra AK Parti''nin yükselişi bu tabanı kendi içinde yeniden pekiştirdi. Aralarındaki ve kendi içlerindeki bütün sorunları bir tarafa ittiler. (Galiba artık hepsi C.H.P''li oldu). Pekişme, kurucu değerler konusundaki hassasiyet ortak paydasında ve prötoryen temelde gerçekleşti. Bu sürecin sadece bir pekişme değil; aynı zamanda bir büzüşme süreci olarak da yaşandığını düşünüyorum. Çünkü Türkiye''nin dinamikleri, son on beş yıl itibarıyla kendisine başka damarlar buldu.

Adlî olarak 12 Eylül ile yüzleşme, elbette ki elden ayaktan düşmüş iki general üzerinden değil, o dönemin bütün işkencecilerini de kapsayan bir büyük dava üzerinden olmalıdır. Ama en az bunun kadar önemli olan 12 Eylül''ün toplumsal arkaplânıyla hesaplaşabilmektir.