İdiokrasi tehlikesinin sınırları (1)

İnsan yaradılışı itibârıyla bu dünyaya çeşitli yeteneklerle donanmış olarak gelir. Kolektif hayatın en başta gelen sorunlarından birisi de bu yeteneklerin ne şekilde açığa çıkarılabileceği ve hangi önceliklere dayalı olarak örgütleneceği sorunu olsa gerekir. Geleneksel dünyada bu sorunun devşirme sistemlerine dayalı olarak halledilmeye çalışıldığını biliyoruz. Yıllar önce anayoldan sapıp, oldukça kötü bir yolda çetin bir sürüşle kilometrelerce içeri girip Ağırnas Köyüne yollanırken aklımdan çok çelişkili düşüncelerin geçtiğini hatırlıyorum. Mimâr Sinan''ın köyü, 1990''lı yılların ortasında bile ulaşılması zor bir köydü. Kimbilir 16.Asırda bu güçlük, benim yaşadığım güçlüğün kaç katıydı? Hâl böyleyken kimler ;nasıl olup da Sinan gibi bir dehayı bu kuş uçmaz kervan geçmez köydeki kozasında bulup, Istanbul''a getirmişler ve şehri onun imâr etme yeteneğine teslim edip; bugün cümle insanlığı kendisine hayran bırakan eserlere imza atmasına vesile olmuşlardı?

Geleneksel dünyanın tersine, modern dünyanın alenîyetin baskın olduğu bir kültürel yapılanmaya işâret ettiğini biliyoruz. Alenîyet, yeteneklerin açığa çıkarılmasında bir tarihsel fırsat olarak da okunabilir. Bir bakıma da öyledir. Çünkü, bir kere üretim disiplini ekseninde nüfûsları belli merkezlerde yoğunlaştırmıştır. Bu yoğunlaşmanın adı kamusal açılımları son derecede güçlü olan ulus ya da toplumdur. Açıklık ve yoğunluk yeteneklerin kolay erişimini sağlayan fiziksel bir alt yapı olarak değerlendirilebilir. Buna ikinci bir özellik daha eklenir: yeteneklerin objektif olarak tanımlanması ya da ölçütlendirilmesi. Bu özelliğin, kapitalizmin profesyonelleştirici etkisiyle ortaya çıktığını biliyoruz. Yeteneklere profesyonelliğin bindirilmesi çok sevimli bir süreç olmasa gerekir. Özellikle meslek haline getirilmiş öyle alanlar var ki, sonuçta geleneksel anlamda rûhunu kaybetmiştir. Hatta, bu alanlarda halâ “amatör”(severek–amare-lat.) olarak kalmakta ısrar edenlere trajik tecrübeler yaşatmıştır.

Nitelikleri nesnelleşmesi ile alenîyetin içinde çıkarılması ; ilk bakışta kendi mahremîyeti içinde körelmiş sayısız yeteneklinin olabileceği varsayımından hareketle yürek ferahlatıcı bir gelişme olarak okunabilse de; bunun abartılmaması gerektiğini düşünüyorum. Özellikle yeteneklerin nesnel ölçütlere bağlanmasının ve disipline edilmesinin faturasının bir ruh kaybı olarak çok sorunlu bir gelişme olduğu; hatta yer yer faşizan tonlar kazanabildiğine dair hayli yüklü kuşkularım var.

Modernitenin üretim ideolojisi ile temellendirilen safhalârında, niteliklerin işlevsel düzeyde ve yarar ekseninde nesne(l)leştirilmesi bir sorun ise de ; bugün ile kıyaslandığında o kadar sorun olarak görülmeyebilir. Üretim kapitalizmi kendi tanımlamaları ve ölçütlendirmeleri çerçevesinde de kalsa, insanların yeteneklerini açığa çıkarma, kitlesel eğitim ma''rifetiyle işleyip istihdam etme konusunda hem çok iddialı, hem de ısrarlıdır. Bu doğrultunun ideolojik yapıları, “karanlıktan kurtulup aydınlığa ermek”, “bireyselleşme”, “özerkleşme” ve “kendi kendisini gerçekleştirmek” gibi resimlerle bezelidir. Ama işin aslı büyük bir nüfûsu kapitalist anlamda üretken kılmakla-ya da basbayağı proleterleştirmekle - alâkalıdır. Ama burada kskin bir çelişki ortaya çıkıyor. Bu çelişki, işin tüketim boyutunun gözden kaçırılmasıdır. Öyle ki yeniden üretimi mümkün kılan fetiş bir değer haline gelmiş üretim ile tüketim arasındaki makas açılıyordu. Bu belli bir eşikte yeniden üretimi imkânsız hale getiriyordu. Makası kapatabilmenin yegâne yolu ,Rosa Luxemburg''un çok net gördüğü üzere militarizm ve savaş oluyordu. Okutulan nüfûslar en körpe unsurları olan gençleriyle, arsız bir biçimde savaş meydanlarında birbirine kırdırılmıştır. Bu kısır döngüsü içinde kapitalizm akıldışılığın akılcı örgütlenmesinden başka bir şey değildir. Bu ilişkiden de sadece barbarlığın yeni formları türer. Zaman içinde , özellikle de 1945 sonrasında, savaşı en azından merkez ya da kısmen yarı-merkez ülkeler itibârıyla kaçınılmaz olmaktan çıkaran gelişmeler zuhûr etti. Muhtemel bir nükleer savaşın yıkıcılığı kafalara dank etmişti. Keynes kısır dögüyü kırmak adına, üretim-tüketim dengesini kurmayı amaçlayan bir ekonomik model geliştirdi. Bu, eş anlı olarak emeğin niteliklerinin ve alım gücünün arttırılması anlamına geliyordu. Sözkonusu dengeler 1990''lara kadar bir şekilde kuruldu. Ama bu tarihten üçüncü devre yeni sermaye dinamikleri Keynesgil dengeleri alt-üst etti. Tüketim toplumu, yada kapitalizmi o güne kadar cârî olan nitelik-nicelik ilişkilerini toptan dönüştürdü. Bunun nasıl olduğunu önümüzdeki yazıda tartışacağım.