İnsan hayatı bu kadar mı ucuz?

Ne kadar beylik bir soru değil mi? Bu ülkede kimbilir kaç defâ söylenmiştir. Bu gidişle kimbilir daha kaç defâ söylenecektir? Bu yazı yazılırken, Karaman"daki mâden fâciâsında, sular altında kalan 18 işçinin âkıbeti halâ belirsiz. Gelin görün ki, zaman geçtikçe umutlar azalıyor. Ama Allah"tan umut kesilmez deyip, dua ediyoruz. İnşaallah sağ salim kurtulurlar ve âilelerine kavuşurlar.

Soma fâciâsı siyâsal otoriteleri harekete geçirmiş ve mâdenlerdeki çalışma şartlarını iyileştirici, denetimi ve işverenlerin yükümlülüğünü arttırıcı tedbirler alınmasını sağlayan bir dizi karar hayâta geçirilmişti. Bu kazada ihmal ne kadar etkili oldu, henüz bilmiyoruz. Ama, sonuçta değişmeyen; değişmesi de bugünden yarına mümkün olmayan bir gerçekle yüz yüzeyiz: Türkiye"de çalışanlar; bir kısmı belki işin mâhiyetinden, bir kısmı da uzun yılların ihmâlinden kaynaklanan ağır risklerle yaşıyorlar.

Sıkı bürokratik tedbirler bu tabloyu ancak bir düzeyde değiştirebilir. Yasal düzenlemeler kısmen etkilidir. Elbette bu yoldaki adımlar atılmalıdır. Ama, bu tedbirlerin hayâta geçmesi bambaşka bir şeydir. Sâdece bürokratik denetimlerle bu ağır tablonun değişmeyeceği bellidir. Denetimin yaygınlaşması ve sürdürülebir olması çok yönlü bir katılımı gerektiriyor.

Girişimciler için bu tedbirlerin mâliyet arttırıcı bir etkisi olduğu muhakkaktır. Dolayısıyla tedbirlerin artırılması onların fazlaca işine gelmeyecektir. Türkiye"de, mâliyet arttıran bâzı harcamaların işverenlerce uzun vadeli bir değerlendirmenin konusu yapılmadığını biliyoruz. Türkiye"de işverenlerin kâhir ekseriyeti, maalesef uzun vadeli düşünmeyi esas alan bir yaklaşıma yabancıdır. Hâlâ, en kısa yoldan ve her türlü mâliyeti düşük tutarak iş yapmayı ve kârını maksimize etmeyi öncelikli gören, dar görüşlü ve kaba bir kapitalist bakıştır bu. Meselâ Soma fâciâsı sonrasında, mâdenci girişimciler kamu otoritelerinin onları sorumlu kıldıkları yükümlülükleri yerine getirmektense, ocaklarını kapamayı tercih ettiler. Bu sebeple pek çok mâdenci de işinden oldu. Bana sorarsanız bir bakıma da iyi oldu. İşsizlik elbette çok kötü bir şeydir. Ama herhalde göz göre göre ölümcül bir işte çalışmak ve bu yüzden ölmekten daha kötü değildir. Hâlâ çalışan ocakların acaba ne kadarı şartlarını istenen ölçüde yerine getirdi? Belli değil. Hâsılı bu sorumluluk sâdece işverenin insâfına bırakılırsa, Türkiye"yi dünyâ sıralamalarında zirveye çıkaran ölümlü iş kazalarının sona ermesini boşuna bekleriz.

İyileştirmelerin mutlak surette aşağıdan desteklenmesi gerekiyor. Bu da ağırlıklı olarak başta sendikalar olmak üzere, meslek odalarının ve çeşitli sivil toplum kuruluşlarının katılımını gerektiriyor. 12 Eylül"den başlayarak Türkiye"de sendikal hayâtın nasıl geriletildiğini dünyâ alem biliyor. Hiç kuşkusuz bu durum dar görüşlü sermâyenin çok işine gelmiştir. Örgütsüz emeğin harcanması kadar kolay bir şey yoktur. Buna îtirazım yok. Ama tabloyu bu kadarla sınırlamak doğru olmaz. Türkiye"de sendikal kültürün; daha derinde ise sözüm ona sivil toplum yapılarının da esaslı bir şekilde sorgulanması gerekiyor. Bu memlekette sendikalar ve meslek odaları da, maalesef en az sermâye kadar dar görüşlü bir kültüre yaslanmaktadır. Ya, ücret artışı sağlamayı biricik amaç görüyorlar, ya da "yüksek siyâsal idealler" güderek, aslî işlerinden kopuyorlar. Özellikle de bu ikinci niteliklerinin artık Türkiye için bir kambur olduğunu düşünüyorum. 1970"lerin arkaik ideoloji ve söylemleriyle donanan bir sivil toplumculuğun bu memlekete çok şey kaybettirdiğine inanıyorum. Bu tablo Gezi olaylarında çok berrak olarak ortaya çıktı. Soma"da da nüksedip, her şeyi rayından çıkardı. Soma fâciâsı, siyâsal kavgaları ateşlemek için araçsallaştırıldı.

Türkiye"de kalkınma bir fetiş olarak yaşanıyor. Halbuki kalkınma kadar önemli olan onun doğurduğu sorunlardır. Kalkınma, bâzı sorunları çözerken hiç beklenmedik başka sorunları doğurur. (Eğer olacaksa) dengeli bir kalkınma, ancak hesaplarına doğurduğu ya da doğması mümkün olan sorunları da dâhil edebilen bir kalkınmadır. Özellikle de iş dönüp dolaşıp insan kayıplarına gelince akan sular durmalıdır. Ama 500 en büyük firmasının sâdece 12 tanesinin yüksek teknoloji kullanabildiği, kalan daha büyük bir dilimin düşük; nihâyet kalanların da düşük teknolojilerle yetindiği; sendikaların ve meslek odalarının pas tadı veren bir söylemle siyâset yapmayı meslekî yükümlülüklerini savsaklamak için baskın kıldığı bir memlekette bunu daha çok bekleyeceğiz gâliba....