Köpüklü kapitalizmin bunalımı

Destanlarda gücü simgeleyen kahramanlar, nedense bedenlerinin belli bir noktasında bütün güçlerini ellerinden alacak zayıf bir yere sâhiptir. Meselâ Aşil"in en zayıf noktası topuğu, Herkül"ün ise saçlarıdır. Yâni, Aşil"i topuğundan vurabilen ya da Herkül"ün saçlarını kesebilen onları yenecektir.

Bu örnek kapitalizme de uygulanabilir gözüküyor. Gerçekten de insanlığın en azından son üç yüzyılını hakimiyeti alan, dünyada sirâyet etmediği hiçbir alan bırakmayan kapitalizmin gücü tartışılmaz. Ama bu büyük güç içerdiği zaafıyla birlikte düşünülmelidir. Bu zaaf pazar bulmakla ilgilidir. Kapitalizm sürekli yenilenen ve her aşamada eskisine göre daha da mütekâmil bir düzeyi yakalayan teknolojik desteklerle işleyegelmiştir. Bu dinamik kapitalizmin üretim fetişizmini besler. Sonuçta ortaya nerede ve kimler tarafından tüketileceği belli olmayan, çoğu kez de elde kalmaya aday devâsa ölçekli üretimler çıkar. Bu durumu en doğru bir şekilde çerçeveleyen ve kapitalizmin başlıca zayıf noktasını sergileyen kavram, üretim fetişizmidir.

Üretim fetişizmini sadece teknolojik yenilenme karakterize etmiyor. Düşük mâliyet ilkesi bunu daha da pekiştiriyor. Düşük mâliyet ilkesi doğrudan alım gücünü sınırlandıran bir etken olarak işlev görüyor. Dolayısıyla kapitalizmin, üretim fetişizmi ve durgunluk arasında sarkaçlanan; çoğu kez savaşlarla biten sürekli bir kriz tarihi doğurmasını da buradan anlayabiliyoruz.

Kapitalizmin, krizlerini bertaraf etmek için, savaşın dışında bugüne kadar başlıca iki yol denediğini de biliyoruz. Bunlardan ilki transfer harcamalarını arttırmak suretiyle alım gücünü desteklemektir. Özellikle II. Genel Savaş sonrası Keynesgil siyâsal ekonomi üzerinden denenen yol budur. Hiç kuşkusuz bunun sınırları vardır. Özellikle finans kapital stokları ile onun reel ekonomideki karşılıklarını altın üzerinden disipline eden yapıların, bunun sınırlarını çizdiği söylenebilir. Keynesyen bir dünya aşağı yukarı yarım yüzyıllık bir tecrübe olarak yaşandı ve sona erdi.

İkinci yol ise, yine II. Genel Savaş sonrasında ortaya çıkan bir dinamiğin derinleşmesini ifâde ediyor. Bu A.B.D"nin, reel ekonomik rolünün üzerinde kurduğu, yâni karşılığı olmayan bir ekonomik aracı; kısacası parayı mallaştırmasıyla bağlantılıdır. Bu,aynı zamanda, reel sermâyeden ayrışan finansal sermâyenin kendine özgü işlemlerle kendi piyasasını oluşturması anlamına gelmektedir. A.B.D"nin öncülüğünü yaptığı ve "para-mal-para" ilişkisini baskılayıp gerileterek "para-para" ilişkisini baskınlaştıran bu dinamik, Keynesyen siyâsal ekonominin aşınmasında âdeta bir asit gibi çalışmış; uygun teknolojik donanımı bulduğu andan başlayarak onu, bütün donanımı ile parçalayıp atmıştır. Geç kapitalizm, Yeni kapitalizm, Post fordizm, Post modernite olarak, farklı kulvarlarda farklı çeşitli kavramlarla taçlanan süreç aslında budur.

Sürecin derin bir çarpıklığa karşılık geldiğini kestirmek zor olmasa gerekir. Rakamlara bakmak bunu ürpertici bir şekilde ortaya koyuyor. Nitekim bütün insanlığın dişiyle tırnağıyla başardığı reel üretim 66 trilyon dolar iken , tedâvüldeki para miktârı onun tam on katı, yâni 660 trilyon dolara fırlamıştır. Yâni yeni dünya, reel sermâye ile finansal sermâye arasındaki bu çarpık ilişkiye oturuyor. Sözkonusu çarpıklık pazar konusunda da ortaya çok ilginç bir tablo çıkarmıştır: karşılıksız bir monetarizmi seferber etmek büyük kitleleri borçlandırmak suretiyle yapay bir alım gücü yaratmak. Tüketim toplumu ya da tüketim kapitalizmi aslında tamâmen bu noktada şekillenmektedir. Son çeyrek yüzyıldaki bolluk; standartları reklâmlarla pompalanarak gün be gün değiştirilen; bunlara erişmek için milyonlarca tüketim vatandaşının çalışıp didindiği, on yıllarını borç ödemek için garantisiz işlerde hebâ ettiği sakat bir dünyanın bolluğudur. Köpürtülmüş bir dünyadır bu.

Ama 2000"li yıllardan başlayarak balonlar sönmeye başladı. Kazanın dibini bulduk gâliba. Esaslı bir krizi idrak ediyoruz. Bill Clinton"ın en büyük icraatlarından birisi yatırım bankacılığı ile finansal bankacılığın arasındaki farkı kaldırmaktı. Bugün onun halefi Obama da hâlâ parasal genişlemeyi telâffuz ediyor. Dar görüşlü finansal kapitalizmin baronlarını ise hiçbir şey ilgilendirmiyor. Felâket tellallığını kim sever? Ama, gâliba eski ve tehlikeli senaryoların ısıtıldığı bir gidişâtın içindeyiz. Bu tespitte yanılmış olmak ne güzel olur...