Kurucu niyetlere dair

Niyetler insanlık hallerinin, üzerinde emin bir şekilde yol alınması neredeyse imkânsız olan karanlık sularıdır. En fazla yorumlanan ve en fazla hata veren hususlar yine niyetlerle alâkalı olanlardır. Eylem ise niyetlerimizin açığa çıkmış hâli olarak görülür. O zaman soralım: İyi niyet iyi eylemin garantisi midir? Biliyoruz ki pek çok fenâlıklar iyi niyetlerden beslenir. Eyleme(fiil), ardında hangi niyetleri taşırsa taşısın , açığa çıkmaya başladığından kısa bir süre sonra, onu da hayretlere sürükleyerek eyleyeninden(fail) ayrışır. Biraz da Umberto Eco''nun ayrımlarını zorlayarak ve ödünç alarak ifâde etmeye çalışalım: Bu eylemin niyetidir. Yani eylem bizâtihi eyleyenin niyetlerinden ayrıldığı yerde veya bizzât eyleyenin niyetlerine rağmen başka bir niyet kazanarak tezâhür ediyor.

Eylemin kusurlarını ya da yol açtığı olumsuzlukları , niyetlerin iyiliği ile kapatmak yaygın bir onarmacı reflekstir. ''Kötü'' eylemi, ''iyi'' niyetten ayrıştırmak ve niyetlere esenlik kazandırmak, ister inanç ister hukuk dairesinde olsun vazgeçilmez zihnî işlemlerdir. Çünkü eğer niyetleri merkeze alıp sorgulamaya kalkarsak işin içinden çıkılmayacak; herkes istenmeyen sonuçlardan niyetleri sorumlu tutarak birbirinin gırtlağına yapışacaktır. Daha beteri ,insanlar hangisinin doğru, hangisinin yanlış olduğunu bilmeden, en kötü okumaları; ön yargılarla yüklü niyet okumalarını mutâd hale getireceklerdir. Bu yaygınlaşırsa felâket eşiğine gelinmiş demektir ve buradan dönüş kolay olmayacaktır.

Niyet-eylem bağının çok sorunlu bir bağ olduğu pek aşikâr görülüyor. Yâni iyi niyet, iyi eyleme karine oluşturmuyor. Peki tersi? Orada da bir belirsizlik olduğunu düşünebiliriz. Çok kötü niyetle başlatılmış bir eylemin sonuçlarının iyiliğe de evrildiği, ne sıklıkta ya da yoğunlukta bilemeyeceğim ama, görülmemiş değildir.

Bütün bu sorunlarına rağmen, niyet-eylem bağında ısrar etmenin çok gerekli olduğunu düşünüyorum. Bu bağın kurulamaması ya da sorunlu bir şekilde kurulması, asla kurulamayacağı anlamına gelmiyor. Sorun, niyetlerin kapalı, eylemin ise açık uçlu tutulmasıyla âlâkalı olsa gerekir. Sözkonusu çelişki devam ettiği müddetçe bağlantı zora girer.

Niyet-eylem kopukluğunu aşmanın yollarından biri, niyetleri de alenîleştirmeden geçiyor. İnsanlararası müzâkerelerde, niyetlerin ihmâl edilmesi eylemi belirsizleştiriyor. Daha önemlisi eylem üzerindeki denetimimizi eksiltiyor. Niyetlerle eylemler arasındaki kopukluğu doğuran ve eylemin kendi niyetini açığa çıkaran; bu eksik okumadır. Kopukluğu gidermek için niyet okuması şart gözüküyor. Önemli olan bunu kimin yapacağıdır. Sözkonusu eksik okumanın başkalarınca üstlenilmesinin faşizan bir durum doğuracağı çok âşikârdır. Niyet okumasını bizzat niyetlerin sahiplerinin yapmasıdır en doğru olan. Eğer başkalarının niyetlerimizi okumasını istemiyorsak, kendi okumamızı kendimiz yapmak zorundayız.

Böylesi bir okumanın aşağı yukarı iki özelliği olduğunu düşünüyorum. İlki, okumanın yüksek sesli ve kamuya açık bir okuma olmasıdır. Öte yandan bu okumanın mekanik ve tek seferlik bir okuma olmaması gerekir. Okumanın dinamik kılınması son derecede önemli gözüküyor. fâilin kendi niyet okumasını, eylemenin başından sonuna kadar üstlenmesi gerekir. Galiba kurucu iradeleri öncelemesi gereken bu kurucu niyetlerdir.

Son olarak niyet-eylem bağının açığa kavuşturulmasından elde edilebilecek yararlara bir göz atalım. Bu yararların toplumsal ve siyâsal dünyalarımızı esenliğe kavuşturacak bir yanı olacağını sanmıyorum. Ama bu dünyaların gerçekliğini keşfetmekte , anlamakta bizlere çok yardımcı olacağını rahatlıkla söyleyebilirim. Çünkü toplumsalın ve siyâsalın aldatıcılığı, niyetlerin gölgelenmesi ve bunun yerini tuhaf varsayımların almasıyla yakından alâkalıdır. Her varsayım aldatıcıdır. Varsayımlarda yanılmak vak''ay-ı âdiyedendir. Garip olan varsayım bozgunlarının varsayım değişiklikleri ile telâfi edilen bir insanlık rutinini doğurmasıdır. Niyet-eylem bağı kurulduğunda bu rutinin de kırılacağını bekleyebiliriz. Bu da az bir şey olmasa gerekir.