Sanat ve siyaset kavgası (2)

Sanat, yaşadığımız hayatların temsilî olarak yeniden üretimlerinden birisidir. Kanımca, temsiller üzerinden yeniden üretimi en otantik haliyle anlatan örnek, uzak atalarımızın Fransa''da bulunan bir mağaranın duvarlarına çizmiş oldukları binlerce yıllık av sahneleridir. Demek ki insan, aslan gibi avını yakalayıp yedikten sonra bir kenara çekilip hazım uykusuna yatmıyor; avın yeniden üretimini mümkün kılacak temsilî yorumlarını yapıyor.

Bu yorumlar yüzyıllar boyunca zenaatkârlığın içinde yapılandırıldı ve siyâsal erk tarafından eş anlı olarak sıkı bir himaye ve denetime tâbi tutuldu. Himâye edildi, çünkü siyâsal iktidarlar kendilerini yeniden üretirken sanatlardan-tabii ki o günkü karşılığıyla incelmiş hünerlere sahip zenaatkârlardan destek aldı. Unutmayalım ne Bâkî ne de Mîmâr Sinan birer sanatçıdır. Onlar birer zenaatkâr olarak addedilirler. Kendi kabulleri de bu doğrultudadır.

Sanat, zanaatkârlığın kapitalist dinamiklerle çözülmesinden sonra ortada kalan; ama bunu tarihsel bir fırsat bilip bireyselliğe, özerkliğe ve özgürlüğe yoran öznesi, yani sanatçı (artist) tarafından bu sürecin hikâyeleştirilmesi ve yeniden yorumlanmasından ibarettir. Sanatçı kendi zanaatkâr geçmişinden utanır; onu her fırsatta lânetlemekten geri kalmaz. Kendisini, yakası açılmadık yaratıcılıklar üzerinden bir tarihsel tabula rasa olarak merkeze koyar. Bu arada gücünün farkına varır ve yeniden üretim süreçlerindeki hayâtî rolünü keşfeder. Bu tarihsel avantajını daha ileri götürüp kendisini ve yaptığı işleri kutsar.

Sözkonusu kutsama, öncelikle muhtelif iktidar odaklarına göz dağı vererek ontolojisini güvence altına alabilmek adınadır. Bunu herkes bilir. Ama daha derinde değişim değerini, ya da kısaca fiyatını maksimize etmeyi hedefler. Sanat eşsiz, derûnî ve bizâtihî kutsal ise değerli; değerli ise değişim değeri üzerinden değerli demektir. Modern dünyada sanatçı ile siyâsal ya da sivil seçkinler; meselâ Rönesans ve Post-Rönesans dönemindeki başat alıcısı olan, çoğu artık toprak geçmişini bırakan (absent lord )yeni şehirli soylular arasındaki ilişkiler; yavaş yavaş himâye ilişkisi olmaktan çıkıp müşteri ilişkisine dönüşür.

Sanatın ve sanatçını özgürlüğü modern dünyada elbette ki bir imkândır. Ama bu imkân kapitalizmin nesneleştiren baskıları altında giderek daha sınırlanıyor. Onun için sanat ve sanatçının özgürlüğü, kutsallığı, dokunulmazlığı vb yorumlar sadece kâğıt üzerinde çok şık duruyor. Siyâsal iktidar karşısında aslan kesilen sanatçılar, nedense sermayenin karşısında suskun kalıyor; hatta onu özgürleştirici bir dinamik olarak selâmlamaktan geri kalmıyorlar. Bazı sanatları bitiren siyâsal iktidardan çok sermayedir. Sermaye sanatların derinliğini sığlığa çeken ve ancak bu koşulla, her beğeniye ait vasatlar üzerinden yapmayı emrediyor. Sanatçılar kendilerini ve sanatlarını yavanlaştıran, sığlaştıran bu olguyu çoğu kez görmezden gelir. Hatta vak''ay-ı âdiyeden, hayatın icâbâtından bilir. Velinimetleriyle hesaplaşmaktan kaçarlar. (Bu olguyu derin bir şekilde analiz eden ve aslında sanatı var eden koşulların onu bitiren koşullar olduğunu sanat çevrelerinin yüzüne vuran Frankfurt Okulu''na diş bilemeleri de bu yüzdendir). Bu satırların yazarı elbette ki geçimlik dünyanın idâmesi adına susmayı bir insanlık durumu olarak anlar. Anlayamayıp; anlayış göstermekte zorlandığımız husus, sermayenin eş anlı olarak hem var ettiği hem de dumura uğrattığı sanatsal süreçlerin zarar hesabında, bunun gösterilmemesi, daha çok siyâsal iktidarlardan gelen müdahaleler yüzünden doğan zararlar içinde eritilmesidir.

Hikâye anlatmak çok ciddî bir iştir. Hikâyeler hayatın epik tarafını karartıyor ve gerçekten de gerçek edalarla anlatıldığı için üzerine konuşulacak alan bırakmıyor. Baudrillard''ın yazdığı gibi, artık temsiller bir şeyi değil, kendi kendisini üstelik boş boş temsil ediyor. Anlatılan hikâyenin olgunluğunu hissettirecek olan anlatılmayanları da düşündürmesidir. Hikâyeler kendi kendisini şişirdikçe değil; içine başka hikâyeleri aldığı sürece büyüyor ve inandırıcılığını arttırıyor. Şöyle bitirelim: Sokağa düşmüş, itilmiş kakılmış sanatın hikâyesi, önce eve alınıp, sonra dövülüp sokağa atılmak deneyimi ile kesinkes evsizleştirme ve kötü yola düş(ür)me deneyimi arasında dolaşan bir hikâye oluyorsa okunmaya değerdir.