İran"dan kültür notları

Siz hiç kütüphane girişinde kabir gördünüz mü? İran''a gidip Qum kentindeki Ayetullah Maraşi Necefi''nin kütüphanesini ziyaret edene kadar ben de görmemiştim. 30 bini el yazması 55 bin ayrı kitabın bulunduğu kütüphanesine çok düşkünmüş Ayetullah Maraşi, öldükten sonra da kitaplarından ayrı kalmamak için, halka bağışladığı kütüphanesinin girişine gömülmeyi vasiyet etmiş.

Mihmandar, yazma eserler bakımından en zengin kütüphanenin İstanbul''da bulunduğunu belirttikten sonra, Ayetullah''ın kendi imkânlarıyla satın aldığı eserlerden oluşan bu kütüphanenin zenginlik bakımından üçüncü sırada olduğunu söyledi. Görevli, "Bu kitapları toplamak için yabancıların kahrını çok çekti, aç kalmayı göze aldığı oldu" diye anlattı kurucunun kitap sevgisini. Kütüphaneyi şimdi daha işlevsel hale getirmişler; bir kitap hastanesi kurmuşlar, süreli yayınları izlemişler, dünya kitap kataloglarını temin etmişler.

Tahran''da cuma namazlarının topluca kılındığı yer üniversitedir. Bizde son zamanlarda alınan tedbirlerin, İran''ı gözleyerek orada görülenlerin tersini yapmaktan ibaret olduğuna dair bir hissim var. İstanbul Üniversitesi''ndeki uygulamalar da Tahran Üniversitesi''nin böylesine göz önünde oluşuna bağlanabilir gibime geliyor.

Tahran Üniversitesi''nin çevresi kitapçı dükkânlarıyla dolu; ben diyeyim yüzlerce, siz deyin binlerce kitapçı var üniversitenin bulunduğu meydanın etrafında. Bir kaçı sadece dini eser satıyor, ama geri kalanı dünya kültürünü Farsça''ya taşıyan eserler bulunduruyor. Bir kaç yıl öncesine kadar, buradaki kitapçılarda, korsan yöntemlerle çoğaltılmış İngilizce kitaplar da bulunurdu. Şimdi de var öyle kitaplar, ama daha çok ansiklopedi veya tıp gibi belli konularda... Bir iki de korsan yöntemle çoğaltılmış bilgisayar programı satan dükkân gördüm.

Korsan programlara yüz vermiyorum da emek ürünü değişik programlar ilgimi her zaman çekiyor. Bu defa da, İngilizce-Farsça arasında tercümeyi kolaylaştıran bir program aldım. 200 bin kelime ihtiva eden CD-ROM''u bilgisayara yüklediğinizde, iki dil arasında tercüme yapılabiliyor. Tek tek kelime taraması da yapabiliyorsunuz. Farsça alfabeli klavyesi olmayan bilgisayar kullanıcıları için, soracağınız kelime o dildeyse, karşınıza tuş grafiği çıkıyor; harflere tıklayarak kelimenin orijinalini yazabiliyorsunuz.

Şiirin ilgi odağı olduğu bir ülkede üretilen bilgisayar programlarının daha çok bu yönde oluşu da şaşırtıcı değil tabii. Firdevsi''nin Şehnamesi''ni, Hayyam''ın Rubaiyat''ını, Hâfız''ın şiirlerini CD-ROM haline getirmişler. Şehname CD''sini bilgisayara yüklediğinizde, hem metni görüyorsunuz, hem bir sanatçı arkaplandaki musiki eşliğinde size şiiri okuyor, hem de eğer metinde geçen bir kelimenin açıklanmasını arzu ediyorsanız program buna da imkân sağlıyor.

Bilgisayar teknolojisi bizde de sanat ve edebiyatın hizmetine neden sunulmaz ki? İran''da bu hizmeti özel şirketler yerine getirmiş; bizde de sanata değer veren bir kuruluş bu işi pekâlâ üstlenebilir. Mehmet Akif, Yahya Kemal, Necip Fazıl, Nazım Hikmet, Sezai Karakoç yanında, Şeyh Galip''ten Nâbi''ye, Nedim ve Fuzuli''ye kadar böyle albümleri hak eden nice şâirimiz var bizim.

Dâvetliler akademisyen olunca ziyaret programı da onlara göre düzenlenmiş tabii. Qum''da uğradığımız Şeyh Müfeed Üniversitesi, Kur''an ve tefsir basımı işinde ihtisas sahibi bir kurumdu. Ayrılırken otobüsümüze bazı paketler taşındığını fark ettik. Sonra da, bunların, her heyet üyesinin dilinde basılmış eserler olduğu duyuruldu. Yanımdaki Türkmen rektöre, öte yanda oturan Ganalı profesöre, Zambiyalı bakan eşine, Tanzanyalı kütüphaneciye ayrı ayrı paketler geldi. Merkezin her dilde kitap bastığı anlaşılıyor.

İran''da önem verilen, göz dolduran bir uğraş alanı ''yedinci sanat'' adıyla da anılan sinema. İranlı yönetmenler Cannes dahil bir çok festivalde büyük ödül kazanıyorlar. Geçen yıl İstanbul Film Festivali''nde de büyük ödül bir İranlı yönetmene verilmişti. Tahran''da her yıl bu zamanlarda bir film festivali düzenleniyor. İran''ın görselliğin öne çıktığı bir alandaki bu başarısı kayda değer. Hâtemi''yi cumhurbaşkanlığına seçen yeni dönemde sanat dalları özel teşvik görüyor. Bu yıl bir de müzik festivali başlatmışlar.

Tehran Times gazetesinde okudum. Tacikistan, Meksika, Türkmenistan ve Afganistan''dan müzik grupları festival kapsamında bir kaç konser vermiş. Festivale katılan grup sayısı 25''miş. Farideh Dada adlı muhabir, "Festivale özellikle bayan seyirciler rağbet ediyor" dedikten sonra, kadın sanatçıları da içinde bulunduran Nagme, Saman Buyan ve Husseini gibi yerel müzik gruplarının özellikle bayan seyirciler tarafından merakla izlendiğini de yazmış.

Son not medyayla ilgili. ''İntihab'' adıyla bir gazete yayımlamaya başlayan Seyid Taha Haşimi Taba adlı milletvekili Meclis''te basın özgürlüğünü savunan bir konuşma yapmış. Iran News gazetesi bunu değerlendiren başyazısında, "Keşke" diyor, "Bütün milletvekilleri gazeteciliğe soyunsa da halimizi anlasa!" Sonra da ekliyor: "Bu olamayacağına göre, en iyisi milletvekillerinin gazete okumaya başlamaları. Çünkü Taba''nın sözünü ettiği sıkıntıları bizler hergün yazıp duruyoruz."

İran''dan kültür notları da bunlar.