Satır satır

ABD başkanı Bill Clinton, Türkiye''ye doğru yola çıkmadan önce, bilim danışmanı tarafından masasının üzerine konulan bir raporu okudu. Amerikan Bilimadamları Federasyonu (Federation of American Scientists) adlı önemli bir kuruluş ile Dünya Politika Enstitüsü (World Policy Institute) adlı düşünce üreten bir kurum tarafından hazırlanmış bir rapordu bu. "Ekim 1999" tarihini taşıyan rapora son rötuşlar, bazı bulgular biraz geç elde edildiği için, kasım başında yapılabildi.

Raporun adı ilginç: "Baskıyı silâhlandırmak: Clinton Yönetimi döneminde Amerika''nın Türkiye''ye yaptığı silâh satışları." 40 sayfalık rapor çok sayıda grafikle de destekleniyor. Rapora imza atan kuruluşlar, dört temel tespitten hareketle dört tavsiyede bulunuyorlar Clinton''a. Raporu günümüz şartlarında okurken, insan, ABD yönetiminin bu tür çalışmalardan ne kadar etkilendiğini daha iyi anlıyor. Clinton''un Türkiye topraklarına bastıktan sonra dile getirdiği bir çok konu, bu raporun tavsiyelerine büyük çapta uyuyor çünkü.

Aslında, rapora temel teşkil eden tezin yanlış olduğunu, Türk-Amerikan ilişkilerini yakından izleyen, silâh satışları konusuna vâkıf kişiler iyi biliyor. Amerikan yönetimi, epey bir süreden beri, Türkiye''ye gizli bir silâh ambargosu uyguluyor. Türkiye''nin İsrail ile yakınlaşması, ''Mavi Akım'' gibi projelere "Eyvallah" demesi, biraz da Amerika kapısının kapanmasıyla meydana gelen silâh açlığını İsrail ve Rusya''dan doyurma düşüncesi ile yakından irtibatlı.

Türk Silâhlı Kuvvetleri, Amerikan kaynaklarına göre, yüzde 80 oranında Amerikan silâh sanayiine bağımlı. Clinton yönetiminin ilk altı yılında toplam 4.9 milyar dolar tutarında silâh satın aldı Türkiye ABD''den. Silâh alımını son 15 yıl perspektifine yerleştirdiğimizde rakam 10,5 milyar dolara ulaşıyor. Ancak, son iki yıldır, Türkiye''ye kurşun bile satmıyor ABD.

1996 yılında, Bell-Textron Cobra helikopterleri almaya niyetlenen Türkiye''nin hevesi, yönetimin son an müdahalesiyle karşılıksız kalmıştı; 4 milyar dolarlık ihalenin iştahına yeniden kapılan ABD firmalarının zorlamasıyla şimdi izin verildi. ABD yönetimi, Türkiye''ye silâh kredisini de kesti son iki yıldır.

Rapordan öğrendiğime göre, bir yandan şirketlere "İhaleye girebilirsin" diyen ABD yönetimi, bir yandan da, insan hakları kuruluşlarına, el altından, "Merak etmeyin, şartlarımız yerine gelmezse satışları son anda engelleyeceğiz" demekteymiş... "Şartlar" dedikleri konuları öğrenmek istersiniz tabii; şunlar: 1) Fikir özgürlüğünü engelleyen yasaların kaldırılması. 2) Politik sebeplerle hapse atılmış gazeteciler ve politikacıların serbest bırakılması. 3) İşkence ve polis aşırılığının sona erdirilmesi. 4) Kapatılan gönüllü kuruluşların yeniden açılması. 5) Politik katılımın genişletilmesi ve demokratikleşme. 6) Güneydoğuda olağanüstü halin kaldırılması. 7) (Şu son maddenin kaleme alınış biçimine özellikle dikkatinizi çekerim:) İç savaş yüzünden yerlerini terk etmek zorunda kalmış dâhili sığınmacıların yeniden yerleştirilmesi.

Bu tür raporları okurken, yazarların, olan biteni ne kadar yakından izlediğini anlayıp hayretten hayrete düşmemek kâbil değil. Amerikan Bilimadamları Federasyonu ve Dünya Politika Enstitüsü uzmanları, sadece iki ülke arasındaki silâh trafiğini veya Türkiye''nin güvenlik ihtiyaçlarını izlemekle yetinmemişler, iç politikada neler olup bittiğini de yakın tâkibe almışlar. Sözgelimi, Yargıtay başkanı Sami Selçuk''un son konuşmasında yer alan görüşleri ''olumlu bir gelişme'' olarak kayıtlara geçirmişler...

Raporda bayağı ince ayrıntılar da var. Bu ayrıntılar, raporu seyahate çıkmadan önce Clinton''un da okuduğunu varsayarsak, burada yapılan ikili görüşmelerde masaya yatırılmış olabilir. Belki de Amerikalı yetkililer, bu raporu gösterip, "İşte görüyorsunuz, sizinle yakınlığımızın bedelini biz de ödüyoruz" demiş bile olabilirler... Kıbrıs konusundaki gelişmelerin hızlanmasını, büyük ihtimalle, böyle bir tavır sağlamıştır. Çünkü, raporda, altı ısrarla çizilen ve mutlaka çözülmesi istenen ihtilâf konularının başında Kıbrıs geliyor. Yazarlar, "Türkiye ve Yunanistan''ın Kıbrıs''a yığdıkları silâhların büyük bölümü ABD menşeli; oysa bunu yasaklayan mevzuatımız var bizim" diye yakınıyorlar. Amerikan yönetiminden bir istekleri de, "Silâhı al, barışa yanaş" yaklaşımını terk edip "Önce barışı kabul et, sonra silâh satın alırsın" ilkesini benimsemesi...

Clinton''un Türkiye''ye geldiğinden beri sarf ettiği sözlerden sanki bu tavsiyeyi dinlemiş olduğu hissine kapılıyorum ben. Baksanıza, Washington''dan yola çıktığında, BM genel sekreterinin çağrı biçimini beğenmediği gerekçesiyle, KKTC Cumhurbaşkanı Rauf Denktaş "New York görüşmelerinde ben yokum" demişti. Uçağın tekerlekleri Esenboğa''ya değdiğinde ise, Denktaş''ın, "Yanlış anlamışım, görüşmelere katılıyorum" dediği ulaştı gazete bürolarına. ABD, Kıbrıs''ta sonuç alma konusunda olağanüstü kararlı görünüyor bu defa.

Benim gördüğüm raporun yazarları da başkanı bu kararlılığa dâvet ediyorlar işte. Acaba, Clinton, raporun diğer tavsiyelerinin de tâkipçisi olacak mı? Cevabını en merak ettiğim soru da şu: Acaba, bu tür önemli raporları sıcağı sıcağına izleyen bir birim, bir kurum bulunuyor mu bizde?