Türkiye nere, Amerika nere?

Bir Türk opera sanatçısı Türkiye''deki darbeler üzerine bir belgesel film hazırlamış... Darbelerde ABD parmağına işaret eden bölümleri de varmış Amerika''da hazırlanan belgeselin. Yapımcı, araştırmaları sırasında karşılaştığı bir ''durumu'' şöyle açılıyor: "Darbelerin hemen öncesinde Amerikan basınında, ''Türkiye komünizme kayabilir, endişelerimiz var gibi'' yazılar çıkmış..." (Hürriyet, 24 mayıs 2000).

Bu cümleyi görünce, zihnim hemen bir kitapta karşıma çıkan 28 Şubat post-modern darbesi öncesine ait bir bilgiye gitti. Amerika''nın 21. yüzyılın başlarına dair politik tercihlerinin ipuçları alınan kitaplardan olan "Pivotal States: A New Framework for US policy in the developing world" adlı kitapta (Norton, 2000), Alan Makovsky, Amerikan Enformasyon Ajansı''nın 12 eylül 1966 tarihli bülteninde yer alan bir anketi aktarıyor. Ajansın anketi, Türkler''in önemli çoğunluğunun (yüzde 47) Türkiye''yi İslâm Dünyası''nın bir parçası olduğunu gördüklerini, "Türkiye AB üyesi olmalıdır" diyenler (yüzde 27) ile "Her ikisidir" diyenlerin (yüzde 15) nispeten küçük kaldığını göstermiş... Makovsky, ajansın, bu haberi, "Turks shift toward Islamist orientation, staunch secularism declines" (Türkler İslâmcılığa kayıyor, lâikçilik inişte) başlığıyla verdiğini de kaydediyor...

28 Şubat başka işlere de yaradı, ama 1996 eylül ayındaki tabloyu radikal biçimde değiştirdiğine hiç kuşku yok...

Türkiye, bilen biliyor, ABD''nin dünya politikalarında önemli bir yer tutuyor. Geçen yılın sonlarında düzenlenen Amerikan dış politikasının önceliklerini tespit etme amaçlı bir dizi toplantıda konuşulanlar bu gerçeğe işaret ediyor. "Preparing America''s foreign policy for the 21st century" adlı kitapta (University of Oklahoma Press, 2000) biraraya getirilen toplantı tutanakları ve değerlendirmelerde Türkiye''nin adı sıkça geçiyor.

Türkiye konusunda ''uzman'' bilinenlerin başında gelen Henri Kissinger, ABD''nin dünya politikalarının Ortadoğu''ya bakan yüzünde iki ülkenin ihmale uğradığı kanaatinde: Biri, bölgedeki iki uyumsuz devlete karşı konuşlanmak üzere üs olarak kullanılan Suudi Arabistan, diğeri de ABD''den hakettiği ilgiyi görmeyen Türkiye... (s. 305).

Başkanlara danışmanlık yapmış bir gazeteci olan David R. Gergen de, geçmiş dönemlerde Türkiye''ye yeterince önem verilmediği kanatinde. "Biz" demiş, "İçimizdeki Yunan asıllıların uyguladığı baskılar yüzünden Türkiye''ye çok kötü davrandık..." (s. 285).

En kritik dönemlerden birinde Türkiye''de büyükelçilik, başkanlara danışmanlık yapmış diplomat George McGhee, Amerika''nın dünyada iyi bir liderlik sergileyebilmesi için neler yapması gerektiğini sıralamış. Soğuk Savaş''ı kazanan demokratik ülkeleri NATO''da biraraya getirmek gerçek bir liderlik ona göre. Bundan sonraki en önemli görev ise, Rusya ile Çin''in kendilerine uyan birer rol üstlenmelerini sağlamak... "Fakat" diyor McGhee, "Liderlik kazanma çabaları çok diplomatça yürütülmelidir..." İşte onun formulü: "Başarımız en güçlü müttefiklerimizin tam desteğini aldığımız taktirde daha da büyüyecektir. Bizi en azından İngiltere, Almanya, Japonya ve Türkiye desteklemelidir..." (s. 350).

Evet, bize göstermeye çalışmasa, zaman zaman ''itilmiş-kakılmış'' muamelesi yapsa bile, ABD''nin öncelik sırasında, İngiltere, Almanya ve Japonya ile birlikte anılan bir ülke Türkiye... Makovski, yukarıda andığım değerlendirmesinde, ABD''li politika belirleyicilerin görüşlerini, "Türkiye''nin bizim için önemi büyük; arsasına bir baksanıza.." biçiminde özetliyor... (s. 100).

Zbigniew Brzezinski''yi biliyorsunuz; iki yıl önce "Büyük satranç tahtası" kitabıyla (Sabah Yayıncılık), Orta Asya''ya uzanan enerji koridoru çerçevesinde yeni bir vizyon çizmişti. ABD''nin eski milli güvenlik danışmanı kapalı kapılar ardında bakın ne demiş: "Güney Kafkasya ve Orta Asya''da istikrar için, Amerika, bir yandan ABD-İran ilişkilerini düzeltmeye çabalarken, bir yandan da Türkiye''yi dışlamama gayreti içinde olmalıdır. Eğer Türkiye kendini Avrupa''dan dışlanmış görürse, daha İslâmî bir hüviyete bürünür ve Orta Asya''yı dünya câmiasına bağlama konusunda Batı''yla daha az işbirliği yapar. Amerika Avrupa üzerindeki bütün nüfuzunu kullanarak Türkiye''nin AB''ye kabulünü teşvik etmeli, iç politikası İslâmî yönde gelişmediği sürece Türkiye''ye Avrupa ülkesi muamelesi yapılmasını sağlamalıdır." (s. 314)

Bu değerlendirmelere bakarak söylenecek bir kaç söz var: Birincisi, Amerikan Enformasyon Ajansı''nın 1996 eylül ayında düzenlediği anketin ortaya koyduğu "Türkler İslâmcılığa kayıyor" tespitinin bir dönüm noktası olduğu... Tıpkı, eski darbeler öncesinde, "Türkiye komünizme kayıyor" tespitleri gibi... ''28 Şubat'' böyle bir zemin üzerinde gerçekleşti; ABD''nin işin darbeye kadar varmasından tedirgin, ama destekleyici bakışları altında...

Sonra olanlarda ABD''nin ne kadar parmağı var acaba? Helsinki Zirvesi''nden (aralık 1999) çıkan, "Türkiye aday ülke" kararında sözgelimi? Ya da, Ankara''nın, "Helsinki''den gelen teklifi kabul etmeyelim" tavrının değişmesinde? Ocak 2000''den itibaren başlayan ''bağırsak temizleme'' ameliyesinde? Suikast silâhları ve C-4 patlayıcıların tarlalara atılmasında? Cumhurbaşkanlığı seçiminde?

Bugün olanları anlamak için bu bilgiler önemli...