Türk sineması mı Türkiye sineması mı?

Zaman zaman sinema ve edebiyat zaman zaman da kültürel ve sosyolojik düzlemde Türk ve Türkiye kelimeleri üzerinden bir tartışma yapılıyor. Türk’ün ne olduğu, neye karşılık geldiği üzerinden yapılan bu tartışmadaki temel husus kapsayıcılık. Kimilerine göre Türk’ün erken cumhuriyetten bu yana taşıdığı anlam dışlayıcı bir karakter üretmiş, kapsama alanı ve karşılık geldiği şey olumsuzluklar üzerinden ele alınmıştır. Bu görüşün karşısında konumlanan ve daha genel geçer kabul edilen yaklaşım ise Türk’ün (Türk Milleti) ırki özelliklerine gönderme yapan dışlayıcı bir kelime olmadığı ve vatandaşlık tanımlaması üzerinden kapsama alanının bugüne değin farklı unsurları bir arada tutabildiğidir.

Peki bu tartışma salt bugüne mi ilişkin? Sadece mevcut bağlam üzerinden Türk’ün yeterince kapsayıcı olmadığı tartışması hiç kuşkusuz farklı dönemlerde de yapıldı. Biraz geriye gittiğimizde, Osmanlı nasıl kurtarılabilir sorusu etrafında yapılan tartışmalarda Türkçülüğün öne çıktığı dönemde benzer eğilimler ele alınmış ve bu eksen üzerine çok yoğun tartışmalar yapılmıştır. Akçura ve Gökalp üzerinden gelişen çizgi ve bu çizgiye itiraz edenlerin yoğunlaştıkları konu ise Türk’ün ırk üzerinden tanımlandığında İslam açısından ne anlam ifade ettiği idi.

Nitekim 1913 yılına gelindiğinde Babanzade Ahmed Naim “İslâm’da Davâ-yı Kavmiyyet” başlıklı bir risale kaleme almış ve söz konusu çizgiye yönelik bir reddiye yapmıştır. Reddiyenin temel argümanı ise Türkçülük cereyanının, dinin oluşturmaya çalıştığı birliğe zarar verdiği ve etnik kimlikleri öne çıkararak ayrışmayı beslediğidir. Babanzade’ye karşı argümanları ile öne çıkan Ahmet Bey ise 1914 yılında Türk Yurdu’nda “İslâm’da Da’vâ-yı Milliyet” başlıklı bir karşı yazı kaleme almış ve yazısında, kabilecilik/ırkçılık ile milliyet arasında bir ayrım yaparak Kur’an’a atıfla Allah’ın insanları ayrı dilleri konuşan milletler şeklinde yarattığını belirterek bunun bir zenginlik olduğunu savunmuştur. Ahmet Bey’e göre millet, aynı dili konuşan ve aynı muhayyileye sahip olan sosyolojinin bizatihi kendisidir. Bu sebeple milliyetçilik, Osmanlı topraklarında belirli denemelerin başarısız olması sonrasında, imparatorluğun kalan bakiyesi üzerinde kapsayıcı bir şemsiye ve üst kimlik olarak kullanılmak istenmiştir.

Cumhuriyetle birlikte tarih yazımı ve Türk’ün ne anlam ifade ettiği üzerine de oldukça yoğun çalışmalar yapıldı. Ulus devlet tasavvuru, Türk’ü daha geniş bir tarihsel düzleme oturtarak onu İslam’dan ayrıştırma ya da İslam’ın üzerinde konumlandırma olarak belirdi. Merkezin mutlak egemen olduğu 1950’lere kadar büyük bir itiraza konu olmayan bu tasavvur kısmen 1946 sonrasında yeni arayış ve tartışmalarla genişletildi. Recep Peker’in başbakan iken İstanbul Üniversitesinde yaptığı konuşmada “dinleri, vicdan kanaatleri ve ırkları ne olursa olsun, hukuki şartları ile Türk olan bütün yurttaşları yalnız kanun diliyle ve resmi muamelelerimizde Türk saymak yeterli değildir. Özel yaşayışımızda da daha sıcak duygularla birbirimize karışıp kaynaşmamız lazımdır” ifadeleri bu arayışın en belirgin örneğidir. Peker’in bu cümlelerini, devamında sarf ettiği “ırkçı milliyetçiliğin anti-demokratik olduğu” sözleri ile birlikte düşündüğümüzde, erken dönemde başlayan ve Türk üzerinden oluşturulmaya çalışılan kaynaşma siyasetinin bir muhasebeye dönüştüğünü de görebiliriz. Peker’in bu müdahalesi, zamanla merkezin bu konuda olan düşüncelerindeki tutumunun değiştiğini gösterse de söz konusu tartışma bugüne değin farklı tonlarda süregelmiştir.

Özellikle anayasa değişikliği gündeme geldiğinde vatandaşlık ve kapsama alanı üzerinden genişleyen bu tartışmaların bugünde nihayete erdiğini söylemek mümkün değil. 20. yüzyılın başında Babanzade ve Ağaoğlu Ahmet arasında imparatorluğun ayakta kalma motivasyonu üzerinden yapılan tartışma, bugün Türkiye’nin devamı üzerinden yapılıyor. Dün etnik kimliğe vurgunun İslam ve vahdet fikrine zarar vereceği üzerinde yapılan tartışma bugün Türk’ün yeterince kapsayıcı olmadığı üzerinden ilerliyor.

Bugün Türk sineması, Türk tiyatrosu, Türk edebiyatı, Türk musikisi gibi tanımlamalar yerine Türkiye kelimesini ikame etmeye çalışanlar, bu tanımlama ile neye ve hangi bağlamlara itiraz ettiklerini de ayrıntılı biçimde izah etmeleri gerekiyor. Türk, bugünkü anlamıyla etnik dışlayıcılığı ifade etmekten ziyade ortak bir kimliğe karşılık gelmekte ve vatandaşlık üzerinden hukuki bir çerçeveye dayanmaktadır. Türk milleti de bu yönüyle farklı etnisiteleri kendi bünyesinde ihtiva eden ve onları vatandaşlık bağı üzerinden ulusal kimliğin içinde değerlendiren bir yaklaşıma sahiptir. Bugün Türk yerine Türkiyeli kelimesinin ikamesi talebi ile başlayan bu tartışmaların sağlıklı bir zemine dayanması fikri tartışmaların zenginliği açısından da önemli. Aksi takdirde kelime düzeyinde yapılan itiraz ve ikame çabaları sonuçsuz kalacak ve herhangi bir bağlama da sahip olmayacaktır.

Tüm bu tartışmaların sağlıklı biçimde ilerletilmesi hiç kuşkusuz entelektüel tartışmaların derinliği ile ilgili. Terörsüz Türkiye gibi önemli bir sürecin içinden geçtiğimiz bu günlerde ortaya çıkan tabloda yürütmenin, pratikten kaynaklı sorunlarla yüzleştiği ve geçmişe dönük muhasebeler yaparak daha revizyonist bir çizgi takip ettiğini göstermektedir. Bu çizginin sağlıklı biçimde ilerlemesi ve başarıya ulaşması fikri düzlemde yapılacak katkılarla çok daha iyi bir noktaya ulaşacaktır. Tahminim, önümüzdeki dönemde karşımıza çıkacak anayasa taslaklarında kimlik ve kapsayıcılık tartışmalarında, doyurucu bir içeriğin söz konusu olacağı ve bu konunun önemli ölçüde çözüleceği yönünde.