Müzeler kimin?

Geçen hafta bu köşede “Sanatın yeni denkleminde İstanbul nerede?” diye sormuştum. MoMA, Centre Pompidou ve M+ arasında kurulan ittifak üzerinden sanat dünyasında gücün artık yalnızca koleksiyon-ların büyüklüğüyle değil, bilgi üretme ve uluslararası ilişkileri yönlendirme kapasitesiyle ölçüldüğünü anlatmıştım. Yazının sonunda da bir başka soruya işaret etmiştim: Masanın dışında kalanların sesi duyulacak mı? Londra’dan gelen bir haber, aynı soruyu bu kez müzenin kapısından içeri taşıyor.

National Gallery, “NG Citizens” adıyla oluşturduğu yurttaş meclisinin önerilerini yayımladı. Britanya’nın farklı kesimlerinden gelen 55 katılımcı, beş oturum boyunca müzenin geleceğini tartıştı. Koleksiyonların toplumu ne ölçüde temsil ettiği, eserlerin tarihsel bağlamının nasıl anlatıldığı, teknolojinin hangi ziyaretçilere ulaşabileceği, ücretsiz giriş ile ticari gelir arasındaki denge masadaydı. İki yüz yıllık bir kurum, yalnızca uzmanlarına değil, adına hizmet verdiği insanlara da ne istediklerini sormaya karar verdi.

Müzelerin tarihi, aslında kamusallığın tarihiyle iç içe. Fransız Devrimi’nden sonra kraliyet koleksiyonlarının halka açılması büyük bir eşikti. Fakat saraylardan çıkan sanat eserleri, her zaman sarayın karar verme alışkanlıklarından kurtulamadı. Nelerin korunacağına, neyin başyapıt sayılacağına ve hangi tarihin anlatılacağına çoğunlukla sınırlı bir çevre karar verdi. Ziyaretçiye kapıyı açmakla onu söz sahibi kılmak arasındaki mesafe iki yüz yıldır kapanmış değil.

Bugün bu mesafe başka biçimler alıyor. Bazı müze koleksiyonerinin zevkini evrensel sanat tarihi diye sunuyor, bazı kurum ziyaretçi sayısını başarının tek ölçütüne dönüştürüyor. Bilet satışı, mağaza geliri, sponsor görünürlüğü; hepsi gerekli olabilir. Ama müzenin kamusal görevi yalnızca daha fazla insanı içeri almak değil, içeride anlatılan tarihin nasıl kurulduğunu da tartışmaya açmaktır. Bir eserin duvarda bulunması kadar, yanında hangi bilginin bulunmadığı da önemlidir.

National Gallery’nin girişimini romantikleştirmemek gerekiyor. Yurttaş meclisi eser alım satımına ya da binayla ilgili büyük kararlara doğrudan müdahale edemiyor. Önerileri hayata geçirip geçirmemek kurumun sorumluluğunda. Bu mekanizmanın gerçek katılım mı, yoksa iyi tasarlanmış bir danışma faaliyeti mi olduğu ancak zamanla anlaşılacak. Yine de önemli bir eşik var: Müzenin topluma karşı yalnızca açıklama yapması değil, toplumdan gelen soruları dinlemesi.

Buradan uzmanlığın gereksiz olduğu sonucu çıkmaz. Küratörlük bir kamuoyu yoklaması değildir. Sanat tarihi, konservasyon, araştırma ve koleksiyon yönetimi uzun yılların birikimini gerektirir. Fakat uzmanlık, hesap vermemek için kurulmuş bir duvara da dönüşmemeli. Kamusal katılım ile bilimsel özerklik birbirinin karşıtı değil; iyi bir müze ikisine de ihtiyaç duyar.

Peki İstanbul’daki müzeler kimin? Son yıllarda nitelikli sergiler ve önemli koleksiyonlar ortaya çıktı. Ne var ki şehrin müzelerle kurduğu ilişki çoğunlukla açılışlar ve ziyaretçi istatistikleri üzerinden tarif ediliyor. Şehrin farklı semtlerinden çocuklar bu kurumları ne kadar tanıyor? Bir araştırmacı koleksiyon arşivine ne kadar erişebiliyor? İlk kez müzeye gelen biri karşısındaki eseri anlamak için ne kadar destek buluyor? Sorun yalnızca fiziki erişim değil, kültürel aidiyet.

Geçen hafta İstanbul’un küresel sanat ağlarındaki yerini tartışıyorduk. Bu hafta soruyu biraz değiştirelim: Dünyaya açılmak isteyen müzeler önce kendi şehirlerine ne kadar açık? Uluslararası bir anlaşma prestij kazandırabilir. Ama şehirle kurulmamış bir bağın yerini hiçbir uluslararası ortaklık dolduramaz.

Bir müzenin mülkiyeti devlete, vakfa ya da özel bir koleksiyonere ait olabilir. Ama kültürel meşruiyeti yalnızca tapudan gelmez. Müzenin asıl değeri, koruduğu eserleri toplumun hafızası ve geleceğiyle buluşturabilmesidir. Kapısından herkesin girebildiği bir bina kamusal olabilir; asıl kamusallık, içeride anlatılan hikayeye herkesin soru sorabilmesiyle başlar.