Bach, Mesnevî"yi okumuş mudur?

Alman düşünür Goethe''nin, Hâfız''dan bazı çevirileri okuduğunu işittim. Öyle zannediyorum ki Goethe, Hâfız''dan epey etkilendi. Kendisi etkilendiği gibi, yakın dostlarını da etkilemiş olabilir Goethe. Meselâ besteci Jakob Ludwig Felix Mendelssohn- Bartholdy, Goethe''nin yakın dostuydu. Goethe ile tanışması ve onunla dostluk kurmasından sonra Mendelssohn''un müzikleri bir ölçüde de olsa değişime uğrar, daha derinlikli müzikler bestelemeye başlar Mendelssohn.

Armoni biliminin babası olarak kabul edilen 17. yüzyıl Alman bestecisi Johann Sebastian Bach''ın, sesler arasındaki ilişkiyi çözümlemesi bana ilginç gelir. Kuşkusuz Bach, ömrünü müziğe adamış büyük bir müzisyendi. Armoni duygusu, bir müzisyene Allah tarafından verilmiş bir özelliktir ve bu duyguyu, çaldığınız enstruman üzerinde kendiliğinizden uygularsınız. Sonradan teorik olarak öğrendiğiniz armoni bilimine ait bilgilerin, hiç de tabii olarak sahib olduklarınıza ters şeyler olmadığını görürsünüz.

Armoni, sesler arasındaki aşk ilişkisidir bana göre. Birbiriyle uyumlu seslerin güzel ilişkisidir. Seslerin birbirini çekmesi, birbiriyle kaynaşması sanatıdır. Kainattaki ilahi armoniyi (ahengi) yansıtır bence müzikteki armoni bilimi.

Mesnevî''nin yazarı Mevlânâ''ya göre hiçbir şey aşksız hareket etmez ve âlem de bir aşk diyarıdır. Aşkla mukayese edildiğinde kanun ve akıl, ikinci dereceden fenomendir. Gerçekte Mevlânâ Celaleddin Rûmî''nin yapmış olduğu şey, aşkı sadece dine ve ahlâkî hayata mahsus kılmadan anlamını genişleterek bütün mahlûkata ve evrimci bir sâik olarak aşka evrensel (kozmik) bir önem vermektir. Celaleddin Rûmî, hayatın ve tarihin dinamizmini diyalektik tez-antitez ve sentezle değil, evrensel aşkla açıklamaktadır. Benzer bir şekilde Rûmî, atomların gravitasyonel çekimleri ve maddenin kütleleri hakkında bir sezgiye sahiptir. Bunu mekanik dinamiklerle izah etmek yerine, çekici ve cezbedici dürtü olan aşkla açıklar. Şöyle söyler Rûmî: "Alemde var olan tüm atomlar, aşıklar gibi birbirlerine doğru çekilirler, her biri aşkın manyetik çekimi ile eşine doğru yönelir. Gök cisimleri yeryüzünü kendilerine doğru bir kucaklaşma muhabbetiyle çekerler. Aşkın evrensel cazibesi neticesinde yeryüzü uzayda bir lâmba gibi asılı durmaktadır.". Hegel''e göre yaradılış, zıtların sentezi sonucu oluşur. Fakat Mevlânâ''ya göre görünüşteki zıtlıklardan kaynaklanan bu farklılık, aşkın cazibesi karşısında yok olur. Aşk Allah''tan kaynaklanır ve yaratıcı olan Allah''a yönelir. Bu nedenle yaradılış sürecinde safha safha ilerleyen aşk, her adımda yeni varlık formları oluşturur. Celaleddin Rûmî, gök cisimlerinin hareketlerinin salt mekanik olmadığını, bilâkis aşkın sonsuz okyanusunda dalgalar olduğunu söyler. Şayet kozmik aşk var olmamış olsaydı, bütün mahlûkat donacak ve hiçbir şeyin anlamı kalmayacaktı. Aşksız hiçbir şey hareket etmez çünkü.

Sesler de aşksız hareket etmez. Sesler arasındaki ilişki de kaçınılmaz olarak Mevlânâ''nın belirttiği türden bir ilişkidir. Çünkü armoni (ahenk) ilâhîdir ve armoni (ahenk), aşktır.

"Armoni biliminin babası" olarak kabul edilen Bach''ın, Mevlânâ''nın Mesnevî''sini okuyup okumadığını merak ettim. Annemarie Schimmel''i Almanya''daki evinden arayıp kendisine sordum. Bunun mümkün olmadığını, çünkü o dönemlerde Mesnevî''nin Avrupa dillerine, hele Almanca''ya henüz çevrilmemiş olduğunu söyledi. Bach''ın Mesnevî''yi okuyup okumadığı pek önemli değil. Önemli olan, Cenâb-ı Allah''ın insana (kuluna), herhangi bir milliyet ve coğrafya ayırımı gözetmeksizin rahmetini nasıl dağıttığı. Bach''ın "Gott is mein könig (Tanrı benim kralımdır)" diyerek müziğini Allah için yapması galiba boşuna değil.

Armoni (yani ahenk), Allah''ın en büyük nimetlerinden biri bence. Çünkü kainattaki her şey, armoni (ahenk) ile konulmuş. Çünkü ahenk, aşktır.