Müzik ve Halk

Modern dinleyici, şizofren ! Eski fotoğrafların içine dalmak: eğer bu fotoğraf eski bir İstanbul fotoğrafıysa, bu fotoğrafın içine girip Arnavut kaldırımlı sokaklarında yürümeyi, şaşkın bakışlarla “ecnebî” fotoğrafçıya poz veren insanların yanına sokulup onlarla sohbet etmeyi hayal etmek bana büyük bir mutluluk veriyor. Hele çoktan ölüp gitmiş, geriye bir tek fotoğrafı kalmış insanların o solmuş fotoğraftaki yüzüne bakarak onu anlamaya çalışmak, benim için ayrı bir zevk.

Eski fotoğraflardaki eski insanların yüzlerine bakıyorum, günümüz insanının yüzlerine hiç benzemiyor. Bir fotoğraf karesine sıkışıp kalmış eski insanların yüzleri daha bir güven veriyor. İçlerinde hinlik yok, bu anlaşılıyor. Bakışları farklı, yüz ifadeleri farklı. Yüz çizgileri, yüzlerinde adeta bir medeniyet deseni oluşturmuş. Tekrar olacak farkındayım ama, insana güven veriyor, rahatlatıyor eski yüzler. Zarif, ince, sanattan gerçekten anlayan insanlarmış eski yüzlerin sahipleri.

Eski insanları eski fotoğraflara bakarak anlamaya çalışmak, geçmişi onların yüzlerinden okumak bugünü daha iyi anlamaya yardımcı oluyor. Eski yüzlerdeki ifadeleri günümüz insanının yüzlerinde görebilmek neredeyse mümkün değil. Yeni yüzler insanı ürkütüyor, güven vermiyor. Yeni yüzler bencil, saldırgan, yalancı, hayatın ötesini göremeyen, samimiyetsiz insanların yüzleri. Yeni yüzlerin sahipleri zevksiz insanlar… adeta içleri boşaltılmış birer nesne. Çoğunluğu aptal köşe yazarlarının söylediklerine inanan, bilgileri bu çapsız ve sıradan köşe yazarlarının bilgi diye ıkına sıkına döktürdüğü malûmattan ibaret, iyi ile kötüyü birbirinden ayırt edemeyecek kadar niteliksiz insanlar bugünün insanları. Üretici değil tüketici. İtaatkâr değil isyankâr, kafası epey karışık, hatta karmakarışık. Kalitesiz ve ucuz olan onun için daha önemli. Ve bu insanların sayısı, ne yazık ki giderek artıyor. Ve bu yüzler, daha ziyade pop ve arabesk müzik konserlerinde, futbol maçlarında, seyircili televizyon programlarında bir araya geliyor her ne hikmetse.

Bu insanların dinlediği müzikleri inceliyorum. Hiçbirinin zerre kadar müzik değeri yok. Ama onlar beğeniyor ve beğendikleri için de pek çok müzikçi “halk bunları beğeniyor” diye bu müzikleri yapıyor. Halk bunları beğeniyor diye mi yapılıyor yoksa halk bu berbat müziklere alıştırılmış mı o da ayrı bir soru ve araştırma konusu. Ama müzik resmen ayağa düşürüldüğü kesin. Unkapanı standardı, hâlâ ülkenin müzik standardını belirliyor. Birkaç müzik tüccarı, yazıhanelerinde geleceğin starını seçiyor… kendi müzik zevklerine ve yöntemlerine göre ! İnanılır gibi değil ! Düşünüyorum da, Itrî, Dede Efendi, Hacı Arif Bey gibi insanlar boşuna gelip geçmişler bu dünyadan. Sanatçı, artık toplumun öncüsü olamıyor. Her şeyi belirleyen, düzeyi düşürülmüş sıradan halk. Halk seviyorsa güzel… satın alıyorsa güzel. Çirkin olsa bile güzel !

Pop, arabesk, fantezi müzik… bütün bu müzikler sayın halkımız istiyor diye revaçta. İşin ilginç tarafı, bu müziklerin dinleyicileri de birbirlerine çok benziyor. Şarkıları da birbirinin aynısı, şarkıcıları da. Söyleyenin de içi boş dinleyenin de… bu müziklere katlanabilmek için insanın içinin bomboş olması gerekiyor. Bir-iki tanesi müstesna bu şarkıcıları, boş kitlenin sırtından para kazanan beleşçilere benzetiyorum. Yaptıkları her şey peynir ekmek gibi satıyor. Kalite deseniz yok, dinleyici kalitesi arıyorsunuz, o da yok. Yani “tencere yuvarlanmış kapağını bulmuş”. Ne söylerseniz söyleyin şarkıcı şu tekerlemeyi tutturmuş gidiyor: “halk bizi istiyo gurban !”..

Theodor Adorno, Frankfurt Okulu mensuplarından bir düşünür. Müzik sosyolojisi alanında da önemli çalışmaları var Adorno''nun. Adorno, bu tür dinleyiciler için epey ağır ifadeler kullanmış. O, modern dinleyicinin ya da seyircinin davranış biçimini, insanlıktan çıkarılmış, hatta insanlıkla bağları kopartılmış bir şizofrenik bir davranış biçimi olarak kabul ediyor. Haksız da sayılmaz. Popçuların, arabeskçilerin konserlerinde, bir dinleyicinin; hayranı olduğu şarkıcının yanına yaklaştırılmıyor diye vücudunu jiletle doğramasının, konser sırasında şarkıcıya olan aşırı sevgisinden dolayı düşüp bayılmasının, saldırganlaşmasının izahı nasıl yapılabilir ? Bunları yapanlar normal insanlar olabilir mi ? Normal insanlar değillerse, yüksek bir zevk sahibi kimseler olarak kabul edebilir miyiz bu insanları ? Peki, kendi yaptığı müzikleri bile dinlemeye tahammülü olmayan ve bunu televizyonlarda milyonlarca dinleyicisinin gözüne baka baka söyleyen müzikçilere ne demeli ! Yine Adorno''ya göre popüler müzikteki bu durum, ileri kapitalist toplumlardaki tüketici zevkinin yozlaşmasını yansıtmaktadır ve bu yozlaşmayı desteklemektedir. Standartlaşmış otomobil üreten bir montaj fabrikası, aynı zamanda bıkkın, duygusal bakımdan uyuşmuş, hatta bitip tükenmiş ve edilgen işçiyi üretmektedir aslında.

“Halk”, aslında sağlam ve güvenilir bir kriter değil. Halkın zevkleri rafine zevkler değil. Bu güzelim türküleri, klasik eserleri bize bırakan halk, bu halk değil. Bir yerlerde bir şeyler değişime uğradı. Onun için eski yüzlerle şimdiki yüzler birbirine hiç benzemiyor.

Müzik çok önemli bir alan, çok önemli bir sanat. “Toplumsal kalite”nin bir göstergesi. Onu iyi anlamak ve kıymetini bilmek gerekiyor.