Avrupa"yı taşralılıktan kurtarmak!

Avrupa, yaklaşık 200 yıldan bu yana, hem hayallerimizin, hem de hayaletlerimizin başlıca kaynağı oldu.

Bir süre öncesine kadar, Avrupa denilince "akan sular" duruyordu: Bu ülkenin elitleri ve okumuş yazmışları için Avrupa, tartışılmazdı; "her şey"di Avrupa.

Elitler ve okumuş-yazmışlar, her şeyi, her sorunu Avrupa''ya göre tanımlama konusunda adeta birbirleriyle yarışıyorlardı: Ama Avrupa konusunda dikkate ve ciddiye alınabilecek hiçbir esaslı fikre sahip ve malik değillerdi. Fikr-i sabitleri vardı yalnızca: Avrupa, "her şey" demekti onlar için; hepsi bu.

Oysa Avrupa''yı "her şey" yapan bu fikr-i sabitin sahipleri ve malikleri, Avrupa''yı "her şey" yapmakla veya sanmakla, Avrupa''yı "hiçbir şey" yaptıklarının, Avrupa''yı da bitirdiklerinin, dolayısıyla kendilerini de tümden ve dünden bitirmiş olduklarının farkında bile değillerdi. Çünkü Avrupa''yı "her şey" yapan bir "ben", kendisinin "hiçbir şey" olduğunu bilerek veya bilmeyerek ilan ve ifşa eden bir "hiçkimse"ydi.

Başka bir deyişle, Avrupa''yı her şey yapmak, Avrupa''yı ne olduğu kesinlikle bilinmeyen Büyülü ve Büyüleyici bir Özne, kendi''sini de ne olamadığına asla karar verilemeyen nefret edilen bir Nesne yapmak demekti.

Elitlerimizin ve okumuş yazmışlarımızın Avrupa nosyonlarına ilişkin olarak geliştirdiğim bu aforizmalar, onların ne denli sığ, toptancı, ezberci, hazırlopçu ve hayalperet olduklarını çok iyi kanıtlıyor, diye düşünüyorum.

Toplumun Avrupa''ya bakışı, elitlerin ve okumuş yazmışların Avrupa''ya bakışlarından son derece farklı: Toplum''un da Avrupa konusunda elle tutulur, gözle görülür bir fikri yok. Ama fark şurada: Toplum, Avrupa''ya karşı kayıtsız. Avrupa, "her şey" demek değil toplum için.

Elitlerin ve okumuş yazmışların Avrupa''yı "her şey" yapmaları da, toplumun Avrupa''ya karşı kayıtsız olması da en yakıcı, en temel sorunlarımızdan birini ele veriyor: Anakronizm. Yani zaman ve tarih dışında yaşıyor olma yükü.

Ancak bu tablo son birkaç yılda biraz değişmiş gibi görünüyor. En azından elitler ve okumuş yazmış taifesi açısından: Daha düne kadar Avrupa''yı "her şey" yapan anakronik kafa(sız)lar, şimdi de Amerika''yı "her şey" yapmaya başladılar.

Anlaşılan o ki, bu ülke, yüzme bilmediği halde anakronizm denizi''nde yüzmekten müthiş keyif ve haz alıyor! Şaşırtıcı ama gerçek! Oysa bu, tastamam bir beceriksizlik, bitmişlik, tükenmişlik, iflas etmişlik hali''nden başka bir şey değil.

Bu anakronik durumu aşma çabası göstererek, tarihin ve zamanın içine girdiğimizde karşımızda çok daha farklı bir Avrupa, Amerika ve dünya olduğunu görmemiz kolaylaşabilir: Artık Avrupa, fena halde bir anakronizm yaşıyor ve bu anakronizmi nasıl aşabileceği sorunsalı üzerinde kafa patlatıyor. Bir zamanlar, kendisini dünyanın merkezi olarak konumlandıran Avrupa, son bir yüzyıldan bu yana nasıl olup da kendi fiziki / doğal coğrafyasına hapsoluverdiğini anlamaya, anlamlandırmaya ve yeniden kendi fiziki / doğal coğrafyasının dışına taşabileceğinin hesaplarını yapmaya çalışıyor.

Avrupa''nın böylesi bir şeyi başarabilmesinin ön ve vazgeçilmez koşulu, kendisini yeniden kurmak. Bu nedenle, Avrupalıların kafasını meşgul eden asıl yakıcı sorun şu: Avrupa, dün, öncelikli olarak Batı demekti; sonra da dünya demekti: Modernlik, Avrupa''nın icadıydı: Modernliğin rasyonalizm, bireycilik, pozitivim, ulus-devlet, sekülerlik gibi paradigmaları Avrupa''da neşv u nema bulmuş, sonra da handiyse tüm dünyaya Avrupa''dan yayılmıştı.

Şimdi, Modernlik ve modernliğin bu sözkonusu kök-paradigmaları, anakronikleşmeye yüz tumuş durumda. Artık başka bir dünyada, başka bir tarih ve zamanda yaşıyoruz.

Modernliğin ve kök-paradigmalarının anakronikleşmeye yüztutması demek, Avrupa''nın kendi fiziki coğrafyasına hapsolması, dolayısıyla "taşralılaşması" demek.

İşte Avrupalıların kafasını meşgul eden soru bu: Avrupa''yı taşralılaşmışlık durumundan kurtarmak. Bunu yapmak için Avrupa''nın "yeniden kurulması", bunun için de yeni bir "kurucu irade"nin icat edilmesi gerekiyor.

Peki, Avrupa''lılar, kendilerini taşralılıktan kurtaracak "kurucu bir irade"ye sahip ve malikler mi? Bu soruya Avrupalı düşünürlerin kahir ekseriyeti pesimist bir tavır takınarak "hayır, sahip değil" diye cevap veriyorlar. Yani, Avrupa''nın, taşralılıktan kurtulması biraz zor gibi görünüyor. Çünkü Avrupa''yı yeniden kuracak, yeniden icat edecek esaslı bir "kurucu irade" henüz keşfedilebilmiş değil.

Avrupa kendisini yeniden kurmak için yoğun bir çaba sarfederken, Türkiye''nin elitleri ve okumuş yazmışları, 200 yıldan bu yana dışardan (üstelik de iğdiş edilerek ithal edilen söylemler, modeller, ideolojiler ve projelerle) Türkiye''nin kurtarılacağı gibi naif ve sığ bir tavır sergilemeyi sürdürüyorlar; ama bu tavrın, ne denli içi boş ve de sonuç itibariyle yıkıcı ve tüketici bir tavır olduğunun farkına bile varmış değiller henüz. Türkiye''nin en özgün ve en yetkin düşünce dergilerinden biri haline gelen Doğu Batı dergisi son sayısında "Avrupa"yı mercek altına almış.

Avrupalıların, Avrupa''yı nasıl yeniden kuracak ve de taşralılıktan kurtaracak bir kurucu irade arayışı olduklarına ve bunun Türkiye için ne anlam ifade ettiğine ilişkin geliştirmeye çalıştığımız bu tartışmayı, Çarşamba günü Doğu Batı dergisinin Avrupa sayısı ekseninde sürdürelim.