Bir duyarlığın icadı ve inşası için...

Kültür, sanat ve düşünce: Bir toplumun dün ve bugün sahip olduğu, gelecekte de sahip olabileceği İMKAN''ların koordinatlarını, boyutlarını ve ufuklarını ele veren üç temel hayat, hayatiyet ve faliyet "alan"ı.

Duyarlığın varoluş "imkan"ları

Bir coğrafyada yaratıcı, ümit vadeden, ufuk ve çığır acıcı bir duyarlığın, bir tasavvurun İCAT ve İNŞAsı, ancak ve ancak fenomenolojik, epistemolojik ve ontolojik olarak birbirinden asla bağımsız olarak düşünülemeyecek bu üç temel varoluş/anlam alanında gösterilen performansın mahiyeti ve düzeyi ile doğru orantılıdır.

Kültürü sanattan, sanatı düşünceden, düşünceyi kültür ve sanattan bağımsız olarak düşünerek bir şeyler ortaya koyabilmek, özgün bir şeyler icat ve inşa edebilmek mümkün değildir; ham hayalden ibaret bir şeydir bu.

Kültür, sanat ve düşünce''nin imkanlarının harekete geçirilebilmesi Yaratıcı Bir Ruh''un mevcudiyetine ve harekete geçirilebilmesine bağlıdır.

Dahası, tek başına kültür, sanat ve düşüncenin yaratıcı bir ruh icat edebilmesi muhaldir. Bu "iş"e ruh katacak otantik bir kaynağın varolması zorunludur. İnsanlık tarihi boyunca bu kaynak, din olmuştur: Bu, "otantik bir dünyası" olan bir din de olabilir; çağımızda olduğu gibi din-dışı kutsallıklar üreten ama "otantik din"in imkanlarını, dil''ini, ifade biçimlerini çoğu zaman biçim bozumuna uğratarak iktidar ilişkileri ve formları üretmek için kullanmaktan başka bir şey yapamayan "din-dışı dinsellik"ler de olabilir.

O halde, kültür, sanat ve düşünce dünyasının imkanlarını imaginatif şekillerde harekete geçirebilmenin ölçütü, -EWF Tomlin''in özlü ifadesiyle- şudur: "Dinden mahrum kültür, BOŞ''tur; kültürden mahrum din ise KÖR''dür". (Psyche, Culture and New Science, 1985: 120).

Kültürde, sanatta, düşüncede köklü; ufuk, zihin ve çığır açıcı bir şeyler ortaya koyamayan toplumlar, siyaseten, iktisaden başkalarına "göbek"ten bağımlı olmaya, başkalarının yapıp ettiklerini çok kötü şekillerde tekrarlamaya mahkumdurlar.

Bir ülkede gerçekten ciddiye alınabilecek, heyacan ve coşku verici dişe dokunur bir şeyler olup olmadığını; daha da önemlisi bir şeyler olup olamayacağını görebilmek için o ülkenin kültür, sanat ve düşünce hayatına ve dünyasına bakmak en iyi, en sağlıklı yoldur.

Kültür, sanat ve düşünce hayatının -deyim yerindeyse- "motor"u olan üç önemli sacayağı var: Dergiler, gazeteler ve televizyonlar. Akademide veya akademi dışında kültür, sanat ve düşünce hayatında bir kıpırdanma, bir hareketlilik veya bir dinamizm varsa bu, etkisini dergilerde, gazetelerde ve televizyonlarda gösterir.

Avrupa ve Amerika dünyada kültür, sanat ve düşüncenin hala merkez üssü olma özelliğini yitirmedi; sürdürüyor. Ama Avrupa ve Amerika dışındaki coğrafyalarda son onyıllarda çok ciddi hareketlenmelerin, kıpırdanmaların yaşandığını da gözlemlemek mümkün.

Batı-dışı dünyada gözlenen bu tür hareketliliklerin, kıpırdanmaların, çıkışların öncelikli olarak sanatın farklı türlerinde ortaya çıkması elbette ki tesadüfi değil: Örneğin, sadece sinemadan örnek vermek gerekirse... Sinemanın imkanlarının İran''da, Afrika''da, Latin Amerika ülkelerinde, Çin, Hindistan ve Japonya''da Avrupa ve Amerika''dan daha imaginatif şekillerde icat edilmeye ve kullanılmaya başlandığını görüyoruz. Bunun en son örneği, Cannes Film Festivali''ndeki ödüllerin büyük bölüğünü Batı-dışı coğrafyaların filmlerinin toplaması oldu.

Yokolmamak için...

Konuyu daha fazla uzatmaya gerek yok. Eğer bir ülkede kültür, sanat ve düşünce dünyasında bir şeyler oluyorsa, bu olan biten şeylerin yankısını ve yansımasını dergilerde, gazetelerde ve televizyonlarda görebiliyor olmak gerekir.

Batı''da önemli sanat, düşünce, kültür eseri veya hareketi dergiler, gazeteler ve televizyonlarda yankısını bulur: Örneğin yayımlanmış önemli bir kitap dergilerde, gazetelerde ve televizyonlarda günlerce haftalarca konuşulur.

Türkiye''de dergilerde, gazetelerde ve televizyonlarda günlerce, haftalarca konuşulabilecek, tartışılabilecek yazar, sanatçı, düşünür çıkaramadığımız için mi dergiler, gazeteler ve televizyonlar bu denli pespaye, bu denli "çorak"lar; yoksa bu pespayelik, çoraklık, dergilerin, gazetelerin ve televizyonların kendilerinden mi neşet ediyor?

İkisi de doğru. Ama kanımca pespayelik, çoraklık daha çok dergilerden, gazetelerden ve televizyonlardan neşet ediyor. İsmet Özel bir şiir kitabı, Rasim Özdenören ve Mustafa Kutlu birer hikaye kitabı yayımladılar. Üstelik iddialı metinler bunlar. Ama ülkede ciddi bir hareketlilik, bir kıpırdanma yok. Bu çok feci bir şey gerçekten.

Dergi, gazete ve televizyonların varlığı bir duyarlık icat edip, bu duyarlığı ülke gündemine taşıyabildikleri ve yaygınlaştırabildikleri ölçüde bir anlam ifade eder.

Dergi, gazete ve televizyonların varlık nedeni, kültürün kodlarını, anlam ve sembol haritalarını tüm program türlerinde ve formatlarında yeniden icat etmektir.

Bu "iş", zahmetlidir; bir takım ciddi hazırlıkları gerektirir ama zor veya imkansız değildir. Önemli olan, böylesi bir şeye soyunabilecek cesarete, dürüstlüğe, duyarlığa, birikime ve heyecana sahip olmaktır.

Bugün ABD, dünya ölçeğinde kendi kültürünü, duyarlıklarını, zihin ve davranış kalıplarını yaygınlaştırabilmişse bunun nedeni, kültür, sanat ve düşünce dünyasına yaptığı "yatırım" sonrasında son dört yıldan bu yana ABD ekonomisinde ilk sıraya kültür endüstrisinin yerleşmiş olmasıdır.

O halde yok olmamak için öncelikli olarak bir duyarlığın icat ve inşa edilmesi bunun için de kültür, düşünce ve sanatın imkanlarının yaratıcı bir ruhla harekete geçirilmesi gerekiyor.