Harvard"dan Türkiye Araştırmaları-2

İsmet Özel, Türk modernleşmesinin serencamını özetlerken "deneme yanılma oyunu oynuyoruz; her defasında yanıldığımızın kanıtlanması bizi rahatlatıyor" diyor. Burada, İsmet Özel''in şairane buluş''una; incelikli, ustalıklı ironi ve eleştirisine dikkatinizi çekmek isterim.

İsmet Özel''in "deneme-yanılma" olarak adlandırdığı şeyi ben deneme-yamulma olarak adlandırıyorum. 200 yıldır, denedikçe yamuluyoruz. Yamuluyoruz; çünkü kaygan zeminlerde, "patinaj" bilmeden "patinaj yapmaya" kalkışıyoruz. Ama her tarafımız "yara bere" içinde olmasına rağmen, hala patinaj bilmeden patinaj yapmakta inatla ısrar ediyor, bu marifetsizliğimizi de bir marifet/miş gibi satıyoruz. Kimi kandırdığımızı sanıyoruz acaba? Elbette ki kendimizi.

Tarih yapmış, sonra da onca deneme-yamulma serüveninden sonra tarih ve zaman dışında yaşamaya mahkum olmuş bir toplumun, kendini kandırmak gibi bir lüksü olabilir mi?

Kendimizi, kendi dinamiklerimizi, kendi kültürümüzü, kendi anlam kiplerimizi, gramerimizi bilmiyoruz. Bu yüzden dünyadan da haberimiz yok: Dünyada neler olup bittiğini, dünyadaki kültür, düşünce, sanat atılımlarının ne anlam ifade ettiğini farkedemiyoruz.

Örneğin Batı, yaklaşık yüzyıl kadar kısa bir zaman aralığına, ürkütücü iki büyük dünya savaşının yanısıra, devasa bir kültür, sanat, düşünce hareketi ve bu hareketleri fişekleyen dev adamlar sığdırmayı başardı: Bu kısa zaman aralığına romantizmi, expresyonizmi, empresyonizmi, formalizmi, konstrüktivizmi, kübizmi, dadacılığı, sürrealizmi, toplumsal gerçekçiliği, varoluşçuluğu, fenomenolojiyi, psikanalizi, yeni tarihi, yeni eleştiriyi, edebiyat teorisini, film teorisini, sosyal teoriyi, hermenötiği, postkolonyal teoriyi ve Husserl''i, Dilthey''i, Nietzsche''yi, Heidegger''i, Gadamer''i, Derrida''yı, Levinas''ı, Wittgenstein''ı, Whithead''i, Joyce''u, Kafka''yı, Bloch''u, Marx''ı, Althusser''i, Sartre''ı, Camus''yü, Bateson''ı, Bachelard''ı, Jung''u, Freud''ü, Lacan''ı, Benjamin''i, Adorno''yu, Habermas''ı, Foucault''yu, Deleuze''ü, Guattari''yi, Merlau-Ponty''yi, Lyotard''ı, Baudrillard''ı, Zizek''i vesaire sığdırdı.

Bizim şu küreselleşme çağında bu oluşumları ve adamları tanıma şansımız var; ama anlayabilme ve aşabilme şansımız asla yok: Çünkü Biz yokuz: Özne değiliz, Nesneyiz; üreten değiliz, tepe tepe tüketeniz; yapan değiliz, her şeyi yıkmayı marifet sanan barbarlarız. O yüzden tarih ve zaman dışında yaşıyoruz ve bunun farkında bile değiliz. Bu ülkenin eğitim kurumlarında, eğitim politikalarında, üniversitelerinde çağdaş düşünceye, kültüre de; bizim kültürümüze de yer yok. Sığ, ilkel, yüzeysel ideolojik kavgalarla vaziyeti idare edeceğimizi zannediyoruz. Ama fena halde yanılıyoruz!

Dünya dönüyor beyler ve bayanlar! Tarih yapmış ve de yazmış bir toplum, zaten sırtına yeteri kadar "yük" almış demektir. Bu yükü taşıyamadığı an, nasıl taşıyacağını bilemediği zaman, güm diye göçer böylesi bir toplum.

Dün tarih yapmış ve yazmış bir toplum, yarın da tarih yapmaya ve yazmaya mahkum bir toplumdur.

Ama Türkiye''de biz, hüdai nabit bir toplummuşuz gibi her şeye gerçekliğin sıfır noktasından başlamayı bir marifet sanıyoruz; o yüzden de her defasında bir kez daha yamuluyoruz.

Bu toplum, tarihsel ve kültürel hafızasını, yani "ben"ini, "kendi"sini, dolayısıyla kendisinin tarihte oynadığı ve oynamaya mahkum olduğu rolü farketmediği ve bu rolü sürdürmek için esaslı bir hazırlık yapmadığı zaman, başka toplumlardan daha büyük bunalımlarla, belalarla karşı karşıya kalmaktan kurtulamayacaktır!

O halde, tarihin ve zamanın farkına varmak, tarihe ve zamana "saldırmak" (müdahale etmek, dönüştürücü bir "oyun" oynamak) zorundayız. Biz tarihe ve zamana "saldıramazsak", tarihin akışını belirleyecek bir performans ortaya koyamazsak, tarih ve zaman bize saldıracak ve kıskıvrak yakalayacaktır. İşte 200 yıldır yaşadığımız travmatik deneyim, bizim tarihe müdahale edecek ruhumuzu, dinamizmimizi yitirmemizin, bu ruhu, bu dinamizmi kendi ellerimizle yoketmemizin, katletmemizin kaçınılmaz olarak bize yaşattığı köşeye kıstırılmışlık halinden başka bir şey değil.

Bugün bu toplumda şaşırtıcı bir dinamizm ve "tarihi bir sükunet" varsa, bu, bu toplumun, tarih yapmış ve yazmış bir toplum olmasından kaynaklanıyor. Bu toplum, önü açıldığı zaman, bu toplumu kimse durduramayacaktır.

Ancak bu toplum resmen, cebren ve hile ile durduruluyor. Yamultuluyor: Tarih yapmış ve tarih yazmış bir toplumun ortaya koyduğu devasa birikim ve deneyimin bu topluma hatırlatılmaması, eğitim kurumlarında, üniversitelerinde bu tarihin imkanlarının, zaaflarının öğretilmemesi, dinamiklerinin yeniden nasıl keşfedilebileceği, icat edilebileceği konusunda bir heyecanın, yaratıcı ve kanatlandırıcı bir ruhun kazandırılmaması; aksine bu ruhun katledilmesi, bu toplumun yamultulması değil de nedir?

O halde yaşadığımız dünyayı tanıyıp müdahale edebilmemiz için, bu dünyaya nasıl müdahale edebileceğimizin bilgisini, ruhunu, dinamizmini bu topluma yeniden kazandırmanın yollarını açmak zorundayız. Bugüne kadar yaptığımız gibi tıkamak değil.

Bu ülkede, bu toplumun tarihi, kültürü, medeniyeti bilinmiyor; öğretilmiyor. Aksine yasaklanıyor. Yok sayılıyor. Dünyada nerede görülmüş böyle bir şey?

Harvard''da yayımlanan Türkiye Araştırmaları dergisine bakınca hem sevindim; hem de tepem attı. Sevindim; çünkü böylesine nefis bir derginin yayımlanıyor olması bile sevinmek için yeterli. Tepem attı; çünkü ben kendi kültürüm, tarihim ve medeniyetimin dinamiklerine, imkanlarına, birikimlerine ilişkin birinci sınıf bilgileri Harvard''da yayımlanan bir dergiden öğrenebiliyorum! Ne kadar ürkütücü, ne kadar traji-komik, ne kadar onur-kırıcı bir şey bu!

Batı''ya filan sövmeden, saldırmadan önce, kendimizle adam gibi hesaplaşmasını öğrenelim.

Bu nefis derginin içeriğini tartışmak yine sonraki (Çarşamba günkü) yazıya kaldı.