Modern"le gelen türbülans

Ünlü Fransız düşünürü Michel Serres''le, türbülans-parazit-gürültü kavram kümeleri ekseninde çıktığımız yolculuğa devam ediyoruz. Burada Serres''le çıktığımız heyecanlı yolculuğun, birkaç hafta süreceğini, bizi Kadim Mısır ve Mezopotamya kültür havzalarına kadar götüreceğini şimdiden belirtmek isterim.

Serres''le çıktığımız yolculukta Batı''da, İslam dünyasında ve Türkiye''de yaşanan türbülansları (alt-üst oluşları) anlamlandırmaya çalışacağız. Ancak burada önce Serres''ten biraz sözetme ihtiyacı hissediyorum.

İlkin, Serres, sistematik bir düşünür değil. Sistematizasyona zaten şiddetle karşı olan bir düşünür. O yüzden Serres''in düşüncesini veya düşüncelerini anlayabilmek için onun bütün bir "aura"sını incelediğimiz zaman düşünceleri hakkında bir fikir sahibi olabilmemiz mümkün olabilir.

Serres, Batı''da da es geçilmiş bir düşünür. Foucault ile aynı kurumda birlikte çalışmış olmasına, bazı konularda benzerlikleri olmasına rağmen hakkı yenmiş bir düşünür Serres.

Bunun en önemli nedeni, Serres''in "aura"sını (="düşünce dünyasını") kurarken, insanlık ve düşünce tarihinin Mısır, Mezopotamya havzası gibi kadim düşünce geleneklerine kadar uzanmış olması; bu kadim geleneklerden yola çıkarak modern dünyayı anlamaya, okumaya, analiz etmeye ve anlamlandırmaya çalışmasıdır. Yöntemi, zıt kutuplarda ve kulvarlarda gezinen Descartes''tan Kant''a, Netzsche''den Wittgenstein''a, Husserl''den Heidegger, (kısmen Gadamer) ve Derrida''ya kadar hemen tüm düşünürlerin entelektüel faliyetlerinin işleyiş mekanizmasına hakim olan "olumsuzlayıcı"; son kertede, her şeyi 2500 yıllık batı düşünce geleneğinin "kavramsal sistemi" içinde "eleştirel" mantıkla yeniden tanımladığını veya yeniden-kurduğunu zanneden düşünürlerin yöntemleriyle örtüşmüyor. Serres, "ben eleştirel bir söylem üretmiyorum; hikmete dayalı bir anlama / anlamlandırma faliyeti geliştirmeye çalışıyorum" diyor. Ve ayrıntıları, somut gerçeklikleri atlamayan "holistik (bütüncül) bir yaklaşım" geliştiriyor. Serres''in kadim geleneklere kadar giderek ve oradan kalkarak geliştirdiği bu yaklaşımın "ansiklopedik, deruni ve kapsamlı bir bilgi birikimi"nin hazmedilmesinden sonra geliştirildiğini vurgulamakta da yarar var sanıyorum.

Serres''in düşüncesinin temelinde kendine özgü bir "iletişim modeli"; bu iletişim modelinin temelinde de türbülans-parazit-gürültü''den oluşan kavram kümesi yer alıyor. Çağımızın başlıca sorununun iletişim sorunu olduğunu düşünüyor ve geliştirilen tüm modern düşünce, sanat, kültür, siyaset, ekonomi sistemlerinin "iletişimsizlik" (parazit) ürettiğini, hem bireyler hem toplumlar, hem de diğer kültürlere karşı önyargılı tavırlar, duyarlıklar veya duyarsızlıklar zuhur ettirdiğini söylüyor.

Serres, aslında, "hiçbir sistemin bütünüyle kapalı ve kusursuz olmadığını", tüm sistemleri bizim kapattığımızı, kusursuzlaştırma yanılgısına düştüğümüzü; bu durumunsa sürgit türbülanslar yaşanmasına yol açtığını belirtiyor.

Serres, sanatlarla bilimler arasında, kadim geleneklerle modern durumlar veya "sistemler" arasında "yolculuk" yapan bir düşünür. Ona göre "her yolculuk, bir keşiftir, bir buluştur"; "bir tercüme, bir nakil (ulaşım / transportation) bir iletişim çabası"dır. Kapalı sistemlerin sınırlarını aşmanın en iyi yolu, "keşfe çıkmak, sürgit buluş yapmak"tan geçer.

Serres''e göre, tüm "sistem"ler zaman zaman "içe kapanma eğilimi" gösterirler. Sistem, ne denli içe kapanırsa, o denli açık verir; türlü türbülanslar üretir ve bu türbülanslar, "kapalı sistemler" için daima açılma ihtiyacı doğurur. Türbülanslar üreten ama her tür açılma, keşif, buluş çabalarına kapalı olan sistemler, çökmekten kurtulamazlar. Örneğin Sovyet Komünizmi, ürettiği türbülansları yeni kaşif ve buluş çabalarına dönüştürecek bir dinamizmden yoksun olduğu için çökmüştür.

Serres''den yola çıkarak, modernliğin bizatihi kendisinin büyük bir türbülans, parazit, gürültü olduğunu söyleyebiliriz. Postmodern durumlar, söylemler, duyarlıklar, modernlikle birlikte kurulan ve tüm insanlık tarihini silbaştan "Batılı paradigma''ya göre" yeniden tanımlayan ve kurgulayan modern düşünce, sanat, kültür, siyaset ve ekonomi sistemlerinin kaçınılmaz olarak ürettiği türbülanslardır.

Serres, türbülansların, yaşanan sorunlar üzerinde düşünme (refleksiyon yapma) imkanı sağladıklarını söylüyor. Bugün Batı''da postmodernlikle birlikte her şeyi silbaştan yeniden düşünme süreci başlamış durumda. Bu düşünme sürecinin Batılıları nereye götüreceği elbette merak edilmesi gereken bir konu. Ama bizi asıl ilgilendiren sorun, bizim dünyayla birlikte benzer ve farklı şekillerde yaşadığımız türbülanslar üzerinde düşünme yetileri, faliyetleri geliştirip geliştiremeyeceğimiz sorunu.

Bu bağlamda yaşadığımız türbülansların bizi yapıp-ettiklerimiz üzerinde esaslı bir muhasebe yapma veya kapsamlı bir düşünme çabasının eşiğine mi, yoksa bir türlü farkına bile varamadığımız imkanlarımızı (dinamiklerimizi) keşfetmek yerine tüketmenin ve yoketmenin eşiğine mi götüreceğini sonraki yazıda tartışalım.