Yeni bir ruh, yeni bir heyecan ve romantizm -1

Dünyamız, aynı zamanda hem yeni çatışmalara ve sürtüşmelere; hem de yeni arayışlara ve oluşumlara gebe. İnsanlık tarihinde bütün bir yeryüzü sakinleri olarak nereye doğru gittiğimiz, gidebileceğimiz veya gitmemiz gerektiği konusunda kafamız bugün olduğu kadar karışık olmamıştı.

Bu saptamanın anlamlılığını, doğrulanabilir veya kanıtlanabilirliğini görebilmek için çağımız için yapılan tanımlamaları ve çağımızda yaşanan gelişmeleri ve sorunları panoramik bir şekilde hatırlamamız gerekiyor.

İşte tanımlamalara birkaç örnek: Kuşku çağı, karşı-devrimler çağı, hegemonya mücadeleleri çağı, belirsizlikler çağı, kaos ve katastrof çağı, her alanda etkilerini ve sonuçlarını görebileceğimiz yeni arayışlar çağı vesaire.

Panoramik hatırla(t)maya gelince...

Bu tanımamaları kapsayan zaman aralığı sanıldığı gibi Birinci Dünya Savaşı''ndan Soğuk Savaş''ın sona ermesine kadar süren "dönem" değildir.

Bulunduğumuz noktadan geriye doğru izsürerek tarihe yeniden bakacak olursak yaşadığımız çağı 19. yüzyılın ortalarından itibaren başlatmamız gerekecektir. Çağımızda hakim olan duyarlıkları yeşerten veya haber veren süreç, ikinci sanayi devrimi olarak da adlandırılan Elektronik Devrim sürecidir.

Bu sürecin başat özelliği; Birinci Sanayi Devrimi, Fransız Devrimi ve Aydınlanma Düşüncesi''nin şekillendirdiği (pozitivist) sürece başkaldırı/lması/dır: Fonograftan gramafona, fotoğraftan sinemaya, radyodan televizyona kadar elektronik kitle iletişim araçları bu dönemde icat edilmiştir. İşte bu süreci tastamam Romantik bir hareket olan Karşı-Aydınlanma hareketi ateşlemiş veya fişeklemiştir. Sanat, edebiyat, düşünce, kültür ve toplum hayatı; siyasi tasavvur ve uluslararası ilişkiler büyük ölçüde bu karmaşık sürecin ürünüdür.

Sanatta romantizm, expresyonizm /dışavurumculuk, empresyonizm/izlenimcilik ve nihayet kübizm ve dadaizm, perspektifin kırılmasıyla sonuçlanmıştır.

Kitle iletişim araçlarının gelişmesi bir yandan tüm yapılanmaları ve kurumlaşmaları farklılaştırmış ve problematikleştirmiş; öte yandan da hem kültür, sanat, düşüncede köklü bir anlam krizi yaşanmasına yol açmış; hem de ölçek büyüterek ama dünyayı küresel bir köy haline dönüştürmekle zihin ve ufuk daraltarak Batı hegemonyasının alanlarını genişletmiştir.

20. yüzyılda hemen her alana nüfuz eden sembolizm, geçeküstücülük, varoluşçuluk, yapısalcılık, post-yapısalcılık, yapı-bozumculuk, yorumsamacılık, postmodernizm ilhamını 19. yüzyıldaki karşı-aydınlanmacı, romantik sanatçılardan ve düşünürlerden almıştır: Nietzsche''siz Foucault''yu; Heidegger''siz Derrida''yı ve Gadamer''i, Baudlaire''siz Benjamin''i ve Baudrillard''ı, Husserl''siz ve Nietzsche''siz Heidegger''i düşünebilmek mümkün değildir.

İsimleri ve akımları daha fazla uzatmak gereksiz. Burada dikkat çekilmesi gereken nokta şu: Bu akımların ve düşünürlerin yaptıkları şey, Aydınlanma düşüncesinin subjektivist yani hem Batı, hem de bütün bir dünya tarihini, Avrupa/Batı veya ben-merkezci yaklaşımlarla yeniden tanımlama ve belirleme yanlışlığına; bunun, insanlığı sonu nereye varacağı bile kestirilemeyen bir yıkıma, çıkmaz sokağa götüreceğini, dolayısıyla tarihi bitireceğini keşfetmiş olmalarıdır.

Gelinen nokta, göreciliğin mutlaklaştırılması, kutsalın hayattan kovulması, din-dışı kutsal/lık/lar üreten bir sürecin hızlandırılması; anlam krizi''nin aşılmaya ama daha çok da örtülmeye çalışılması ve hegemonya biçimlerinin sofistike boyutlar alacak şekillerde küreselleştirilmesidir.

Sonuç olarak Batıda Karşı-aydınlanma ve Romantizm hareketi sanatta, kültürde ve düşünce hayatında; dolayısıyla siyaset ve uluslararası ilişkilerde Batılılara yeni bir ruh, yeni bir dinamizm kazandırmış, böylelikle Batı kültürünün, düşüncesinin ve hegemonyasının hem yeni bir atılım yapmasını sağlamış; hem de yaşadığı anlam krizini su yüzüne çıkartmıştır.

İnsanlığın bundan sonraki serüveni, Batı-dışı kültürlerin veya tasavvurların gösterecekleri zihinsel (=kültürel, sanatsal, düşünsel) performans tarafından belirlenecektir.

Salt fizik-ötesi gerçekliği eksene alan Doğu kültürleri, salt fizik gerçekliği eksene alan Batı kültürü tarafından "tüketilmiş", pasifize edilerek etkisiz hale getirilmiştir. Modern Batı kültürü Doğu kültürleri için yaptığı tüketme, etkisizleştirme iş/lem/ini, gerçekliği hem fizik, hem de fizik-ötesi alanları ihata edecek şekilde algılayan ve yorumlayan İslam kültürüne karşı yapamamaktadır.

Batılıların bundan sonraki onyıllarda yapmak istedikleri şey, Müslümanlığın kendine özgü dinamizminin, direniş ve diriliş ruhunun da tüketilmeye, etkisizleştirilmeye çalışılması olacaktır.

Aslında bu süreç Soğuk Savaş''tan sonra başlatıldı bile. Bu sürecin Batılılar lehine mi, yoksa Müslümanlar lehine mi sonuçlanabileceğine her şeyden önce müslümanların gösterecekleri kültürel, sanatsal ve düşünsel performansın mahiyeti ve düzeyi şekil ve izin verecektir.

İnsanlığın karşı karşıya bulunduğu belirsizlikler denizinden sahile çıkabilmesinin müslümanların İcat-İnşa-İmar; İmkan-Mümkün-Mekan; Tahsil-Mahsul-Hasılat; İskan-Mesken-Sükun, ya da Tarif-Maruf-Marifet kavramsallaştırmalarıyla izah edeceğimiz teorik ve pratik süreçleri nasıl harekete geçirebileceklerine bağlı olacaktır.

Bu kavramsallaştırmalar çerçevesinde hayatiyet kazandırılabileceğini düşündüğüm süreçleri yeni bir ruh, yeni bir heyecan ve hem yaşadığımız hem de bize özgü gerçekleri asla gözardı etmeyen yepyeni bir romantizmle nasıl hayata geçirebileceğimizi Çarşamba günkü yazıda tartışalım.