Yer/siz

Medeniyet meselesinde kafamızın ziyadesiyle karışık olduğunu söylemiştim. Bunun çeşitli nedenleri var. En öncelikli neden, içinde yaşadığımız çağ"ın bizi tek bir zeitgeist"a, yani tek bir duyma, düşünme, yaşama ve varolma biçimine mahkûm etmesi.

Çağ körleşmesi diye tarif ettiğim bu açmaz, bizi, semantik intiharın eşiğine fırlatıyor ve sadece Müslümanlar olarak değil, Batı dışındaki bütün insanlık olarak iki esaslı varoluşsal sorun üretiyor: Çağ"a mahkûmiyet ve kendi"nden mahrumiyet.

İnsanlık tarihinde yaşanmamış bir varoluş bunalımı bu. Bu bunalım, bizatihî Batı uygarlığının entelektüel temellerinin sorunlu olmasından kaynaklanıyor: Tanrı, insan ve kâinât"tan oluşan büyük varlık zincirini tepetaklak eden tek tecrübe olmasından.

Bu bunalım, Batı uygarlığının ürettiği çağın, dünya üzerinde hükümran olan tek ç/ağ olması nedeniyle başka medeniyetlerin hem varoluş alanlarını yok ediyor, hem de biliş, oluş ve varoluş biçimlerini.

Sonuçta, insanlık, çağa mahkûmiyet ve kendi"nden mahrumiyet gibi iki esaslı varoluş sorununa maruz kaldığı için Batı uygarlığının dışındaki medeniyetlerin çocuklarının ben-idraklerini, zaman idraklerini, tarih idraklerini de Batılı seküler-kapitalist algılama ve uygulama biçimleriyle tanınamaz hâle getirerek tarumar ediyor: Algı kapılarını kapatıyor, zihinlerini ve duyargalarını körleştiriyor.

Çağ körleşmesi, Müslüman toplumların hem İslâm algılarını, hem de dünya algılarını, hem Batı algılarını, hem de spesifik olarak da medeniyet algılarını "yaralı bilinç"lerle, psişe bozukluklarıyla gerçekleştirmelerine yol açıyor.

Üç temel psişe bozukluğundan sözetmiştim: Osmanlı modernleşmesinde ortaya çıkan savunma psikolojisi, Cumhuriyet"le birlikte belirginleşen yenilgi psikolojisi, Cumhuriyet"in yerleşmesiyle birlikte ise, yamama / yamanma psikolojisi. Bunları biraz açmamız gerekiyor öncelikle.

Savunma psikolojisi, Müslümanlar, çağı da, kendi"lerini de tam olarak anlayamadıkları hâlde, İslâm"ın her şeyi açıklayabileceğini; Batı uygarlığının kurucu dinamikleri, akıl"ın, bilim"in, tarih"in, devlet"in, toplum"un, "uygarlık"ın ve nihayet demokrasi"nin İslâm"la çelişmediğini, aksine, bütün bunların "en mükemmel şekilde" zaten İslâm"da varolduğunu; modern Batı uygarlığının temellerini atan Rönesans"ın, Aydınlanma"nın kaynağının aslında İslâm olduğunu söyleminin merkezine oturtuyor.

Yenilgi psikolojisi, İslâm"ın / Müslümanların, "geri kaldığını" varsayıyor ve modern Batı"yı, özellikle de bilimini tanıyamadığı ve takip edemediği için bir atılım gerçekleştiremediği hurafesini söyleminin merkezine yerleştiriyor; Müslümanların bir mesafe katedebilmeleri, "geri kalmışlıklarını" yenebilmeleri için "uygarlık mücadelesi" vermeleri gerektiğini vehmediyor.

İslâmî çevrelerin dışında gözlenen yenilgi psikolojisi ise daha berbat bir psişe bozukluğu: Onlara göre, İslâm, geri kalışımızın yegâne nedeni. Dolayısıyla İslâm"ın bu dünyaya söyleyeceği bir şey yok. Bu durumdaki bir insanın, öncelikle bir kendi sorunu, bir ben-idraki kaybı meselesi olduğunu kavrayamaması, bütünüyle aşağılık kompleksiyle malul olması ve yalnızca ithal kavramlarla, ithal bir dünyada yaşamaktan başka bir şey yapamadığını bile görememesi elbette ki kaçınılmaz.

Yamama / yamanma psikolojisi ise, Batı"dan gelen modernlik, liberalizm, sosyalizm, demokrasi, insan hakları, özgürlükler gibi kavramları ve söylemleri İslâm"a yamayarak, aslında, İslâm"ı Batılı söylemlere yamama işinden başka bir şey yapmıyor.

Müslüman toplumların medeniyet algılarını belirleyen "dinamit", bu üç psikolojisi aslında. Bu üç psikolojiye zaman zaman bir de reaksiyoner bir psikolojinin eşlik ettiğini, hatta bastırdığını da gözlemliyoruz. Ancak reaksiyoner psikolojinin, zor zamanlarda, çok çabuk çarkederek yama/n/ma psikolojisine dönüştüğünü görebiliyoruz. Bugün İslâm dünyasındaki bütün radikal / reaksiyoner hareketlerin, "demokrasi, insan hakları ve özgürlükler" söylemine kolaylıkla eklemlenmeleri bunun en bâriz göstergesi.

Bu psişe bozuklukları, aslında, Batı uygarlığını, tersinden, bizzat Müslümanlar eliyle, hem meşûlaştırmış, hem tartışılmaz kılmış, hem de yeniden üretmiş ve Batı uygarlığını özneleştirerek İslâm"ı nesneleştirmiş ve tanınamaz hâle getirmiş oluyor.

Sonuçta, ortaya yakıcı ve yıkıcı bir sorun çıkıyor: Yersizlik, evsizlik sorunu bu. Nerede yaşadığını, yaşadığı yerin / çağın neresi olduğunu bilmeden ve belirlemeden bir yere gidilebileceği hamhayaline kapılınması çıkmaz sokağı yani.

Burası neresi ve biz neden buradayız? Sahi, biz, burada mıyız? Bugün, burada mı? Bugün, burada değilse, bizim burada olduğumuzu nasıl söyleyebiliriz? Eğer çağ, bizim çağrımızın kurduğu bir çağ değilse, bizim çağrımız ne/rede? Çağrımız burada değilse, bizim burada olduğumuz söylenebilir mi? Bu durumda, çağrı"mızın ve bizim, çağ"ın ağlarının pençesinde kıvrandığımızı bile göremeden ne/re/ye gidebileceğimizi ne/re/ye dayanarak iddia edebiliriz peki?

Peki bu çağ körleşmesi ve psişe bozukluklarıyla medeniyeti nasıl algılıyoruz acaba? Bu sorunun cevabını Pazar günkü yazıda tartışalım artık. Yerim kalmadı çünkü…