Aşiret kültürü, eğitim ve seçim

Okuma yazma oranlarının bu kadar yükseldiği, okullaşma oranlarının tavan yaptığı, iletişim araçları ve yüksek teknolojinin herkese sunduğu öğrenme imkânlarına rağmen hâlâ yığınların aşiret kültürü ile yönlendirilmeye açık olması nasıl açıklanabilir?

Bazı şehrimizde aşiret reisleri milletvekili adayı olamayınca aşiretlerinin kendilerinin arkasında olduğu varsayımıyla bağımsız aday olduklarını ilan ettiler.

Sosyolojik tanımın ötesinde bir bakış açısıyla bakıldığında, imparatorlukların babadan oğula geçtiği, insanların kabileler halinde ilkel yaşam dönemlerini hatırlatan bu durum, eğitim düzeyi ile de yakından ilişkilidir. Uzun yıllar özellikle doğu ve güneydoğu da eğitimin önünde engel olarak duran bu yapı, aşiret reislerinin kendi çocuklarını yurt-içi ve yurt dışı okullarda okutup, tebaasını anayasal hak olan asgari bir temel eğitimden yoksun bırakması, bugün hem sorunların kaynağını oluşturan teröre kaynaklık etmekte, hem de demokrasinin gelişip kurumsallaşmasına engel teşkil ettiğine şahit oluyoruz.

Eğitimin temel amacı bir yandan bireysel yetenekleri meydana çıkarmaya zemin oluştururken, öte yandan herkese olabildiği kadar olma fırsatı vermektir. Bunun içindir ki gelişmiş demokrasilerde birey, soyu sopu ile değil yetenekleri, aldığı eğitimin niteliği ve bireysel becerileri sonucu elde ettiği kariyeri ile toplumsal statüsünü belirler. Dolayısıyla başarı ve başarısızlık kader değil tamamen kişisel yeteneklerin çağın argümanlarına uygun ortaya koyuluş biçimi açıklanabilir.

Her toplumsal olayın tek bir açıklaması olmamakla birlikte, her toplumsal vakanın birden çok tarafı ve birden çok sorumlusu vardır. En büyük sorumlulardan birisi de, o olayların öznesi konumundaki taraflar ve onların kültürleridir, dolayısıyla algılarıdır. Kültürün oluşumu ve sonucundaki algı da büyük oranda bireysel ve toplumsal öğrenmeler sonucu oluşur ki bunun adı da eğitimdir.

Aşiret yapısının güçlü olduğu yörelerde, özellikle kız çocukları aleyhine yaygın olan eğitimsizlik, “okuyup da ne olacak anlayışı", baskın grupların bilinçli olarak halkı eğitimsiz bırakıp kolay yönlendirilebilir ve kendilerine sürekli muhtaç bırakma anlayışının bir sonucu değil midir? Bu gün aşiret yapısının güçlü olduğu yörelerde, aşiret reislerinin tek seçici gibi görünmesi, bu güçlerini siyasi partilere karşı koz olarak kullanmaları ve sürekli seçilmeleri bireysel gelişmenin ve değişmenin önünde bir engel olarak durmaktadır. Bu durum kişisel yetenek, kariyer gibi kavramları geciktirmekte dolayısıyla liderlik ettikleri insanların ilkel şartlarda yaşamalarına ve kendi kaderlerine mahkûm edilmelerine yol açmaktadır.

Bu bölgelerde yaşayan insanımızın varlığını aşiret liderlerinin varlığı ile özdeşleştirmeleri, kendilerine bahşedilecek her hak ve hizmetin bağlı oldukları aşiretin lütfüyle olduğu yargısı, çağdaş demokrasilerde ki vatandaşların ulaştığı hayat standartlarının varlığından bile habersiz kalmaları sonucunu doğuruyor. Zaten aşiret algısının oluşmasına ve aşiret reislerince bilinçli olarak teşvik edilen eğitimsizlik sonucu oluşan bu kültür, böyle bir algının oluşmasına da zemin hazırlıyor.

Geçen gün bulunduğum yörede yerel bir televizyon kanalına konuk olan ve başvurduğu siyasi partiden aday aday adaylığından adaylığa terfi edemeyen bir aşiret reisi, sunucunun sorduğu “sadece sizin bölgenizden hep aday gösteriliyor” eleştirisine verdiği cevap tam bir aşiret kültürünün yansımasıydı. “Ben doksanlı yıllarda falan iktidar partisinin il başkanıyken, benim bölgemde olmayan bir köylü vatandaş köy yolunun asfalt edilmesi için yanıma geldiğinde, hemen Köy Hizmetleri müdürünü aradım yolunu yaptırdım” ifadesini övgüyle söylerken, ben ayrımcılık yapmıyorum, ama güç bende olursa herkesin yo-lunu yaptırırım, ben olmazsam bu yollar zor yapılır demeye getiriyordu. Bu aşiret yapılanması içinde yaşayan ama o yapıdan kendisini kurtarıp bir şekilde üniversite okuma şansını yakalamış gençlerin, üniversite mezunu olmasına karşın iş bulmak veya bulduğu işte kariyer edinmek için bu nüfuz sahibi aşiret reislerinin yanında el pençe ikbal beklemeleri de ayrı bir yazının konusu.

Bu seçimin sonucunda aşiret algısının da değişeceğine yönelik güçlü bulgular var. Bireysel yeteneklerin ön plana çıkacağı, demokrasinin biraz daha kökleşeceği, özellikle Doğu ve Güneydoğu'da oy kullanan seçmenin demokratik bir ülkede yaşamanın, kendi başına karar vermenin, kendi temsilcisini kendisinin de seçebileceği dolayısıyla aklını kullanabileceği bir ortamın oluşmasında ve bu ülkenin vatandaşı olmanın biraz daha gurur kaynağı olabileceği bir seçim olacağına dair güçlü bir algı var.