Avrupa'ya yeni köprü: Kosova

Kosova 1912 yılında Birinci Balkan Savaşı neticesinde Osmanlı İmparatorluğu'ndan kopartılıp önce Sırbistan Krallığı, daha sonra Sırp hakimiyetindeki Yugoslavya idaresinde 96 sene yaşadıktan sonra nihayet hürriyetine kavuşmak üzere. Önümüzdeki günler içinde Kosova bağımsızlığını ilan edecek. Sultan Reşad'ın 1911 senesindeki Kosova ziyaretinde onu gözleriyle görmüş Kosovalılardan hemen kimse bugün hayatta değil. Ama, Kosova'nin kendisi hayata dönüyor. Önce 1999 yılında ABD önderliği altında bir NATO müdahalesi ile Yugoslavya'nın idaresinden alınıp, daha sonra BM rejimi ile idare edilen Kosova, yakında kendi başına devlet olacak. Bu gelişme Türkiye'nin dış politikasına nasıl tesir etmelidir?

Jeo-stratejik olarak Kosova'yı, Osmanlı'nın çöküşünden sonra Türkiye'nin Avrupa'ya fiziki temasını sağlayagelmiş, ancak bugün kapanma tehlikesi taşıyan Balkanlar geçidinin bir parçası olarak görmek lazım. Bir Avrupa devleti olan Osmanlı İmparatorluğu'nun Avrupa'dan atılma sürecinde, Osmanlı İmparatorluğu Balkan Savaşları'nın neticesinde 1913 yılında Balkanlar'dan neredeyse tümüyle çıkartılmış, Türkiye'nin bugünkü Yunanistan ve Bulgaristan sınırı ile hemen hemen örtüşen bir hatta kadar geri itilmişti. Haklı olarak bir ayağını Avrupa'da tutmak isteyen Türkiye Cumhuriyeti, Balkan Savaşları neticesinde ortaya çıkan yeni Avrupa düzeni ile arasındaki hududu ortadan kaldırmak için Balkan devletleri ile münasebetlerini en zor şartlarda dahi iyi tuttu ve bu coğrafyayı Avrupa'ya geçiş köprüsü haline getirdi. Sonrasında Atatürk, iki Dünya Savaşı arası devirde bu hedefe istinâden Balkan Antantı'nı kurdu. Soğuk Savaş yılarında ise Yugoslavya gibi dostâne devletler Türkiye ile Avrupa arasında coğrafi köprü vazifesi gördü.

Ancak 1981'de Yunanistan, 2007 senesi başında da Bulgaristan ve Romanya'nın Avrupa Birliği (AB) üyesi olmasıyla, Balkan Savaşları'nı takiben ortaya çıkan, fakat sonradan bertarâf edilen Türkiye-Avrupa hududu bir şekilde tekrar zuhûr etti. Bugün Türkiye'nin Doğu Balkanlar'da karadan ve denizden tüm komşuları (Yunanistan, Bulgaristan ve Romanya) aynı zamanda Türkiye'nin kısa zamanda girmesi mümkün olmayan bir siyasi ve iktisadi bloğun parçaları. Başka bir deyişle, Türkiye ile Avrupa arasında bir tür duvar ortaya çıkmış durumda. Yunanistan, zaten uzun zamandır AB'nin, ortalama bir Türk vatandaşı için alınması çok zor olan bir vizeyi uygulayan, Schengen İdâresi'nin üyesi. Bulgaristan ve Romanya da muhtemelen 2011 yılında Schengen İdâresi'ne girince, ortalama bir Türk vatandaşı için, Osmanlı köklerinin bulunduğu Köstence'ye, ya da Plevne'ye gitmek Rejkjavik'e ya da Helsinki'ye gitmek kadar meşakkâtli hâle gelecek, hatta hatta neredeyse imkansız olacak.

Kosova ve Batı Balkanlar işte bu zâviyeden bakıldığında mühim bir bağlantı. Bu bölgede Kosova dâhil, henüz AB'ye girmemiş Arnavutluk, Bosna-Hersek, Karadağ, Hırvatistan, Sırbistan ve Makedonya, Türkiye ile Avrupa arasındaki coğrafi köprünün son parçaları. Bu devletler eninde sonunda (kimi AB bürokratlarına göre Türkiye'den önce) AB üyesi olacaklar. İşte o zaman tüm Balkan yarımadası ve de Avrupa siyasi bir blok haline dönüşüp, seyahat yasağı duvarlarıyla Türkiye'den kopacak. Balkan Savaşları neticesinde gerçekleşmeyen kopuş, bu kez mümkün hâle gelecek.

Ankara, aşağıdaki dört adımı da içeren bir strateji ile, Batı Balkanlar köprüsünün kapanmasını engelleyebilir, hatta onu bir stratejik viyadüğe dönüştürebilir.

Birinci olarak Ankara'nın Kosova dâhil Batı Balkan ülkeleri ile ileriye dönük, vizeden muafiyet anlaşmaları, ya da seyahatı kolaylaştırıcı düzenlemeler yapıp bölge ile fiziki irtibatını ve karşılıklı seyahat geçişliliğini koruması lazım. AB, Batı Balkan ülkelerinin ileride üyeliklerine istinaden bu tür düzenlemelere itiraz edecek olsa da, mesela İspanya ve Portekiz gibi AB ülkeleriyle tarihi bağları olan pekçok Güney Amerika ülkesinin Schengen vize rejimi dışında olduklarını hatırlamak faydalı olacaktır.

İkinci olarak üniversiteler, düşünce ve sivil toplum kuruluşları, Diyanet, ve belediyelerin Batı Balkanlar'daki denkleriyle, bölge ülkelerini, kurumları vasıtasıyla Türkiye'ye bağlayacak köprüler kurmaları gerekir. Bu yeni ve câzip projeler arasında bölgedeki elitlerin yüzünü Türkiye'ye çevirecek eğitim ve değişim programları ile ortak teşebbüsler telakki edilebilir? 5 Şubat tarihli Orta Doğu Teknik Üniversitesi'nin Kosova'da kampüs açacağı yönündeki haber olumlu bir gelişme bu minvâl üzerinden.

Üçüncü olarak, Türk sermayesi ve medyasının bu bölgede ciddi söz sahibi olması için girişimlerde bulunması ve gerekirse devlet teşvikleriyle cesaretlendirmesi lazım.

En son olarak Türk dış politikasının bu bölgeyi özel ilgi alanına alması, ve gerek Dışişleri Bakanlığı'nın, gerek ise Silahlı Kuvvetler'in bölgedeki kurumsal mevcudiyetlerini pekiştirmeleri lazım. Bu açıdan, Batı Balkan ülkelerinin ordularına ve dış politika elitlerine yönelik yeni eğitim ve değişim programları tasavvur edilebilir. Neticede, Kosova başta olmak üzere bölge devletleri, Azerbaycan, ya da (AK Parti'nin son dönemdeki siyaseti neticesinde Ankara'nın üzerinde telkin kabiliyetı kazandığı) Suriye gibi Türkiye ile özel münasebeti olan ülkeler arasına dâhil edilebilir. Batı Balkan devletleri en nihayet AB'ye girecek. Bu ülkelerin ileride Brüksel'de Türkiye'nin lehinde oy kullanan bir grup teşkil etme ihtimâli, Ankara'nın bölgeye göstereceği ihtimamın uzun vadeli ehemmiyetini daha da ortaya çıkarıyor.

Kosova'nın hürriyetinin Türkiye için bir de husûsi kıymeti var. Osmanlı Devleti'nin dağılmasından sonra, çeşitli devletler içinde uzun süre ezilen Balkan Müslümanları, en nihayet vatandaşlık haklarını kullanıyor olabilmeleri neticesinde bugün seslerini çıkarabilmekte, hatta kimileri siyasete atılabilmektedirler. Bugün Balkanlar'da Türk ve Müslüman siyasi partileri Bulgaristan, Bosna-Hersek, Karadağ ve Makedonya'da hükümette görev alıyorlar. Türk ve Müslüman cemaatlerinden kişiler de bu ülkelerde önemli görevlerde: Bulgaristan'ın Başbakan Yardımcısı Emel Etem bir Türk, Kosova Demokratik Türk Partisi'nin başkanı Mahir Yağcılar Kosova'nın geçici hükümetinde Çevre Bakanı, Makedonya'nın Genelkurmay Başkan Yardımcısı'nın adı Adil Gazafer. Osmanlı soylu bir subay bir Balkan ülkesinin ordusunu idare ediyor! Balkanlar'daki Müslüman ve/ya Türk asıllı vatandaşların nüfusa oranı Bulgaristan'da yüzde Karadağ'da yüzde Makedonya'da yüzde Bosna'da yüzde ve Arnavutluk'ta yüzde 70 gibi ciddi oranlarda.

Şimdi bu listeye yüzde 90 Müslüman ve yüzde 100 Osmanlı Kosova ekleniyor. Ama kutlama yapmadan önce iki uyarı: Türkiye, Sırbistan'ın Kosova'nın bağımsızlığına itirazının yaratabileceği istikrarsızlığı engellemek için, Balkan ülkeleri ve uluslararası camia ile işbirliğinde sedâsını daha da duyulur hâle getirmeli. İkinci olarak Ankara, hür Kosova'nın nüfusunun yüzde onundan biraz azını oluşturacak olan Sırp nüfusun haklarının ve bekâsının garantisi için Kosova'nın Arnavut ekseriyetine telkinde bulunmalı. Bunlardan sonra ise Balkanlar'da Osmanlı'nın tekrar toprağın üstüne çıkışını kutlamak için zaman gelir: Hoşgeldin Kosova!

* Washington Enstitüsü Türkiye Programı Direktörü