Bakış açımızı değiştirelim: Küresel krize yerel çözüm

Türkiye'nin küresel finans krizinden etkilenmemesi mümkün değil. Öte yandan bu krizin etkilerinin de 1999 ve 2001 krizleri gibi olmayacağını da hatırlatmakta yarar var. Tüm dünyayı sarsan finans krizi esnasında Türkiye ekonomisi için fırsat olabileceği iddiaları birçok iktisatçı tarafından gerçekçi bulunmasa da finansal araçlarla krizin etkilerini azaltarak yapısal reformlara devam etmek, en isabetli ekonomi politikası olarak görünüyor. Bunun için de hükümetin hemen harekete geçerek hazır olduğunu hissettirerek piyasaya güven vermesi gerekiyor.

2007 yazında başlayan küresel dalgalanma pek çoğumuzun adını ilk defa duyduğu ekonomik verilere hassaslaşmasına neden oldu. Dalgalanma büyüdükçe bunun 2006 yılında yaşanan kredi krizine benzer hatta daha yüksek etkili bir kriz olduğu konuşulmaya başlandı.

Bear Sterns'a ait iki hedge fonunun batışı krizin temelinde mortgage kredilerinin menkul kıymetleştirilmesi ve olasılık temelli modellerle oluşturulan kredi portföylerinin olduğunu ortaya çıkardı. Dahası bu enstrümanların ikinci mortgage kredileri ve eşik altı (subprime) denilen kredi yeterliliği düşük, ama yakın gelecekte büyüyen ekonomi ile yükselecek borçluların teminatlandırılmasıyla büyüdüğü ortaya çıktı. Hepsinden çarpıcı olan, doğası itibarıyla bir varlık olan kredilerin, bono olarak satılması sonucu yeni bir nesil varlık yaratılmış, bunların içine atıldığı havuzların istatistikteki büyük sayılar kuramını zorlanarak, geri ödenememe riskleri sıfıra yakın kabul edilmişti. Dolayısıyla yüksek kredi notuna sahip, çok sayıda düşük kaliteli kredi, sigorta şirketleri tarafından sigortalanıp yeniden yatırımcılara, emeklilik fonlarına satılmıştı.

Yüksek likidite ortamında portföylerine kıymet arayan portföy yöneticileri bunları satın almış, getiriyi maksimize etmek için bu ürünlerin ikinci ve üçüncü nesil türevlerine çok yüksek oranlarda kaldıraç kullanarak sahip olmuştu. Bu kaldıraç etkisinin batan Lehman Brothers'da yer yer bire kırkın üzerine çıktığı ortaya çıkmıştı. Bu risk düşük resmi kontroller sebebiyle, içsel geliştirilen modellerle ölçüldüğünden kredilerin geri dönüş oranları katlanılabilir kaldığı sürece sorun yaratmamıştı. Ne var ki Warren Buffett kendisine Lehman Brothers'a yatırım yapılması teklifi geldiğinde söz konusu enstrümanların nasıl değerlendiğine aklının yatmadığını, o yüzden yatırım yapmadığını sonradan itiraf edecekti.

Krizin faturası ağır oldu. Şu anda hala kesin bir faturadan söz etmemiz zor görünüyor. Kesin olan, çöküşün 1987 Wall Street çöküşünden ve 1998 Asya krizinden büyük olduğu, karşılaştırılabilecek en yakın olayın 1929 Büyük Buhranı olduğudur.

Krizin şu ana kadarki etkileri, Anglo Sakson yatırım bankacılığı modelinin tamamen çökmesi, en büyük Amerikan yatırım bankalarının batması, satın alınması ya da mevduat bankası statüsü verilerek Federal Reserve kontrolüne girmesi ile sınırlı değildir. 1929 krizi sonrası hükümet konrolünde yaratılan, daha sonra özelleştirilen Fannie Mae ve Freddie Mac gibi mortgage kredilerinin en büyük finansörlerinin tekrar devlet kontrolüne alınmalarının Amerikan hükümet borcunun trilyonlarca dolar artmasına sebep olması da bu krizin bir sonucudur.

Bütün dünyada hükümetler bankacılık sistemlerine, müdahale edip ya hisse satın alarak, ya borç vererek ya da bir kısmını devletleştirerek destek olmak zorunda kalmışlardır. Bu desteğin maliyetinin sadece Amerika ve Avrupa'da bir kaç trilyon dolar olması beklenmektedir. Dahası küresel ölçekte merkez bankaları piyasayı likiditeye boğarak güven krizini aşmaya çalışmışlardır. Bu geçici düzenlemelerin daha aylarca devam etmesi dolayısıyla faturanın büyümesi beklenmektedir. Krizin finansal sektörden reel sektöre sıçraması ise an meselesi olarak görülmekte ve hükümetler bankacılık sisteminin kredileri kısmamasını temin etmek için likidite sağlamaya devam etmekteler.

Dünyada yaşayan milyarlarca insan için, bu dünyanın sonu olmasa bile en az bir kaç sene küçülme, en iyi ihtimalle düşük büyüme, azalan işgücü ihtiyacı, kısacası şu ankinden daha düşük hayat standartları demektir. Hükümetler bu sürecin mümkün olduğu kadar kısa sürmesi için çalışırlarken ortak hareket etmeye çalışmaktalar. Bu durumda yakın gelecekte küresel ölçekte daha koordineli bir finansal kontrol mekanizmasının kurulması kaçınılmazdır.

Yaşanan kriz sonrası kapitalizmin kendisini tükettiği, Marksist sistemin daha doğru tezleri olduğu dillendirilmektedir. 1980 sonrası uygulanan anti müdahaleci saf piyasa ekonomisinin önde gelen isimlerinden Alan Greenspan'ın da söylediği gibi, bu sistemin bir hatası olduğu ortaya çıkmıştır. Greenspan, 1987 ve sonrasında özellikle türev piyasaların regülasyonu için baskılara direnmiş ve sonuç olarak kontrol edilmesi güç bir türev piyasası ortaya çıkmış, bu da krizin temelindeki toksik varlıkların yaratılmasına ön ayak olmuştur. Büyüklüğü dahi ölçülemeyen bu varlıklar sayesinde karlılığı artan kurumların çökmesinden sonra sadece Lehman Brothers'ın işlemlerinin ayrıştırılması için 10 yıla yakın zaman gerektiği ileri sürülmektedir.

Sistem çöktükten sonra suçlu aramak kolay olduğundan bankacıların yıllık kazançlarından, kapitalizmin kendisine kadar değişik suçlular ortaya atılmıştır. Sistemde bir denetimsizlik sorunu olduğu açıktır.

Kısa vadede büyümeyi en azından dengeleyebilmek için birçok öneri sunulabilir. Fakat Türkiye ekonomisinin krizlerde dahi sürdürülebilir büyümesinin anahtarı şüphesiz geciktirdiği yerel kalkınma hamlesidir. Başka bir ifade ile dünya piyasaları küresel krizle boğuşurken yerel kalkınma hamlesi ile küreselleşmeye çalışmak, finans piyasalarında alacağımız tedbirlere yük olmayacak, tam tersine güç verecektir.

Türkiye'nin en önemli iktisadi rekabet avantajı şüphesiz barındırdığı çeşitliliğidir. Ülkemizin iktisadi yapısında gerçekleştirilmesi gerektiğini düşündüğümüz bu zihniyet devrimi çok kolay olmadığı gibi, bir takım idari reformları da gerektirdğinden dolayı bu ilkenin anayasal güvence altına alınması kaçınılmazdır. Özetle Türkiye'nin temel iktisadi ilkesinin adını "çeşitliliğimiz gücümüzdür" olarak koyabiliriz. Elbette bu ilke zorunlu bir anayasa değişikliğini yanında getirmektedir. Kurulduğu günden bu yana toptancı "aynılaştırma" zihniyetini kutsallaştıran bir devletin "yerel kalkınma" yaklaşımına dönüşmesi birçok zorluğu yanında getirmektedir. Toplumun yeni anayasa talebi yerine getirilirken bu ilkenin de dahil edilmesi ekonomi politikalarının hazırlanmasına eşsiz bir fırsat sunacaktır.

Başta anayasada sonrasında da yerel yönetimleri düzenleyen kanunlarda gerçekleştirilecek cesur reformlar ile Türkiye yerel kalkınma hamlesini güçlendirebilir.

Peki, yerel kalkınma hamlesi için hangi idari reformları izleyebiliriz?

Anayasada bu konuda TBMM altında yedi temel bölgede "Yerinden Yönetim Meclisleri" oluşturulması yararlı olacaktır. Yerinden Yönetim Meclisleri yedi temel bölgede yasanın kendilerine yüklediği yükümlülüklerin yanında daha çok bölge idareleri şeklinde çalışmalarını sürdürmelidirler. Bu değişikliğin gerçekleştirilebilmesi için yine anayasanın çeşitli maddelerinde değişikliklerle yerinden yönetim meclislerine çeşitli oranlarda yasama ve yürütme görevleri tahsis edilmelidir.

Yerinden yönetim meclislerinin en önemli yürütme görevlerinden birisi de şüphesiz vergi toplanması ve toplanan verginin paylaştırılmasıdır. Kendi kararları ile Yerinden Yönetim birimlerinde toplanacak vergiler dışında, ülke çapında toplanan verginin nüfus başına eşit olarak bölgelere, projelere bağlı olarak ilgili birimlere ve belediye meclislerine hangi oranlarda devredileceği bütçe kanununda belirtilebilir.

Elbette Yerinden Yönetim Meclisleri'ne anayasada yasama ve yürütme yetkileri verilip Türkiye 7 üst 26 alt iktisadi bölgeye ayrıldıktan sonra hangi sektöre, hangi koşullarda teşvik verileceği yerinden yönetim meclislerine ait olmalıdır.

Ülkemizde yerel kalkınma stratejilerinin uygulanması aşamasında önümüze birçok sorun çıksa da şüphesiz bu sorunlardan birisi verginin toplanması ve toplanan verginin dağıtılma kararının Ankara merkezli olarak verilmesidir. Bu karar ne zaman yerelden verilmeye baslarsa, o zaman bu zihniyetin ideojik zemini hazırlanmış olur. Başka bir ifade ile karar yetkisi ne zaman Ankara'dan alınıp kendi sorunlarını ve rekabet avantajlarını daha iyi bilen yerele verilir iste o zaman toptan bir yerel kalkınma hamlesinin önü açılmış olur. Aksi halde merkezi bürokrasinin ağırlığı tüm ekonomimize yansır. Küresel ekonomi de, değişen heyecanlı Türkiye'de merkezi bürokrasinin bu yavaşlığını kaldıramaz.

"Katılımcı demokrasi" anlayışı "yerel kalkınma" politikamızı destekleyen önemli olgulardan birisi olacaktır. Alanlarında uzman sivil toplum örgütlerinin yerinden yönetim meclislerine aktif katkı sağlaması çalışmaları güçlendirecek ve toplumun yerel yönetime dokunmasını sağlayacaktır. Bu temas yerinden yönetim meclislerinin halk ile ilişkisinin niteliğini güçlendirecektir.

Türkiye'nin sahip olduğu kaynak çeşitliliği, dinamik potansiyelleri ve stratejik konumu Türkiye'nin kriz döneminde dahi büyük sıçrama yaptmasına uygundur. Şüphesiz bu ülkenin gençlerine Türkiye'nin kuruluşunun 100. yılı için verilebilecek en güzel hediye, ülkemizi tüm dünyanın imreneceği bir demokratik cumhuriyet kılmaktır.

*Güçlü Türkiye Partisi Genel Başkanı