Batı medyasının Türkiye rehberi

22 Temmuz seçimlerinin ardından “AK Parti'nin başarı reçetesi, CHP ve Türk 'sol'unun durumu, Cumhurbaşkanlığı seçimi” tartışmaları gündemi yoğun şekilde meşgul ederken, diğer yandan bir hayli ilginç iki tartışma daha alevlenmiş gözüküyor. İlki, “Beyaz Türkler kime oy verdi” sorusu iken, diğer tartışmanın temel noktası, “yabancı basın Türkiye'de olan biteni doğru okuyabiliyor mu” sorusu oldu. İki tartışmanın son derece ilintili ve birbiri üzerinden beslendiğini düşünüyorum.

Batılı basının Türkiye söz konusu olduğunda sahip olduğu “laikler-İslamcılar,” “reformcu-statükocu,” “AB'ciler kazandı, milliyetçiler kaybetti” tarzı ikili karşıtlıklar, kalıplar ve indirgemeler farklı şekillerde bugüne kadar tezahür etti. Bu durumun soy kütüğünü araştırmak kolay değil, ancak çok gerilere gitmeden sadece son 8-9 ayda Türkiye'de AK Parti ve orta sınıf üzerine yapılan tartışmaları ve Batılı basında AK Parti'nin algılanışı, oy tabanının sosyo-ekonomik özellikleri üzerine çıkan yazıları yanyana koymak, ve seçim sonuçlarında AK Parti'nin oy aldığı kitleyi dikkatle analiz etmek, Batı'nın neden Türkiye'yi basit kalıplarla, ikili karşıtlıklarla ve indirgemelerle anlamaya çalıştığını zaten ortaya koyuyor.

Geçen yazın en sıcak tartışmalarından birini oluşturmuştu Büfeci İslamı kavramı. AK Parti'nin oy tabanını “sınıfsallaştıran”, bir o kadar da Türkiye'nin karmaşık ekonomi politiğini basite indirgeyen bir kavramdı. Hatırlanacağı gibi bu kavramı ilk ortaya atan rahmetli Güldemir, “Büfeci İslamı” tanımıyla İslami dünya görüşüne sahip, bir yandan sosyo-ekonomik statüsünü arttırmak isteyen, ancak dininden de vazgeçmeyen bir kesime refere etmişti. Bu kesim köylülükten kurtulamadığı için bir türlü metropolitan hayata ve değişen dünya düzenine alışamıyor, yaşadığı arada kalmışlık neticesinde “muhafazakar” kimliğine daha çok önem verdiğini iddia etmişti (21/08/06, haberturk.com).

Büfeci İslamı'na benzer şekilde AK Parti'nin “son köylü partisi, varoş partisi” olduğu iddia ediliyor, orta gelir grubunu en fazla geliştiren, en fazla gelir transferi yapan merkez sağ parti olduğu vurgulanıyordu (İsmet Berkan, Radikal 15/05/07). AK Parti'nin seçim başarısını kimileri proleter başkaldırı olarak niteledi. Türkiye'de toplumsal olarak tüm gelir gruplarında AK Parti'nin oy oranını arttırdığını gördük. Hane gelirinin en düşük olduğu en yoksul dilimdeki seçmenlerin yüzde 55'inin, ikinci gelir dilimindeki seçmenlerin yüzde 54'ünün, orta gelir dilimindeki seçmenlerin yüzde 43'ünün, orta üstü dördüncü gelir dilimindeki seçmenlerin yüzde 35'inin ve en yüksek gelir dilimindekilerin yüzde 23'ünün oyunu aldı. Sırf bu rakamlar bile Büfeci İslamı, varoş-köylü partisi, Beyaz Türk vb. kaotik, bir o kadar da durumu sınıfsallaştıran kavramlardan ziyade, AK Parti'nin oy tabanının sınıflar-arası, hatta sınıflar-üstü tezahürleri olduğunu gösteri-yor. Evet, ilk aşamada AK Parti mağdurların partisi olarak gözükse de, diğer üst gelir gruplarında oyunu arttırmış.

Kanımca iki kritik perspektiften AK Parti'nin yüzde 46.6'lık oy oranını okumak gerekiyor. Öncelikle, küreselleşen, modernleşen, kapitalist küresel sisteme entegre olan Türkiye'de AK Parti döneminde yaşanan dönüşümü iyi teşhis etmek gerekiyor. AK Parti döneminde hızlanan, derinleşen ve geniş bir tabana yayılan bu süreçlerden artık daha çok aktör ve sosyal kesim nasipleniyor. Gerek piyasa içi, gerek piyasa dışı mekanizmalarla Batı'dakinden çok farklı bir yeniden dağıtım mekanizması ile toplumsal dokuyu korumaya çalıştığını, İslam ve ekonomik kalkınmanın beraber yürüyebileceğini ispatlayan, diğer bir deyişle piyasa ekonomisi ve geleneksel İslami değerlerin çatışma değil, aktörler için yeni söylemler, stratejiler ve nihayetinde ekonomik kalkınma yaratabileceğini, daha doğrusu yarattığını, ve son olarak muhafazakarlık ve modernitenin çakışan değil, uzlaşan olgular olduklarını görmek gerekiyor.

İkinci olarak, Ayşe Öncü'nün “İstanbullular ve Ötekiler: Küreselleşme Çağında Orta Sınıf Olmanın Kültürel Kozmolojisi” adlı makalesinde, gerçek İstanbullu mitinin maganda, köylü figürü üzerinden inşa edilişini anlatmıştı. Bugün seçimlerden sonra 2000'li yıllarsa yeni “mit” ler nelerdir sorusunu sormamız ve samimi yanıtlar aramamız gerekiyor. Beyaz Türk kavramını adeta kurtarmak için “Beyazlaşan” Türkler denmeye başlandı, şimdi daha mı az dışlayıcı, toplumu daha çok kucaklayıcı bir kavram oldu? Böyle bir ortamda, siz bir yabancı gazetenin Türkiye uzmanı olarak Türkiye'de olsanız ve kendinizi “Beyaz Türk-Zenci Türk kime oy verdi, Büfeci İslamı, demokrasi mitinglerini sahiplenme” tartışmaları ve kaotik kavramlar kümesi içinde bulsanız nasıl yansıtırdınız tüm bu olanları kendi gazetenize? Daha da ötesinde neden bu kavramlar bir ülkede günlük hayatı bu denli işgal ediyor, veya edebiliyor diye merak etmez miydiniz? Özetle, Haluk Şahin'in 28 Temmuz tarihli makalesinin başlığını oluşturan “yabancı basın niçin böyle gördü” (Radikal) sorusunun yanıtı yine bizde, yani Türkiye'de, yani yukarıda adı geçen 'kaotik' kavramlarda saklı.

* Carleton Üniversitesi Araştırma Görevlisi